Weryfikacja rejestru zabytków

Waloryzacja zasobów dziedzictwa kulturowego jest jednym ze strategicznych zadań Narodowego Instytutu Dziedzictwa na lata 2009-2011. W ramach zadania realizowana jest weryfikacja rejestru zabytków archeologicznych. Celem działań jest aktualizacja danych oraz skreślenie z rejestru zabytków obiektów nieistniejących oraz tych, które utraciły wartości zabytkowe. Zweryfikowane i uzupełnione informacje posłużą do budowy ogólnopolskiej bazy danych o zabytkach.

Weryfikacja rejestru zabytków archeologicznych obejmie w sumie 7523 stanowiska w całej Polsce. Zadanie realizowane jest w dwóch etapach: gabinetowym i terenowym. W pierwszym z nich przedmiotem zainteresowania jest decyzja o wpisie do rejestru zabytków. Analizie poddawana jest jej poprawność i kompletność, w tym dobór załączników oraz określenie przedmiotu ochrony. Artykuł 107 §1 Kpa precyzuje elementy, które powinna zawierać decyzja wydana przez organ administracji publicznej, wymieniając: oznaczenie organu administracji publicznej, datę wydania, oznaczenie strony lub stron, powołanie podstawy prawnej, rozstrzygnięcie, uzasadnienie faktyczne i prawne, pouczenie, czy i w jakim trybie służy od niej odwołanie, podpis z podaniem imienia i nazwiska oraz stanowiska służbowego osoby upoważnionej do wydania decyzji. Znacząca część decyzji jest, niestety, wadliwa – dokumenty są nieprecyzyjne bądź niekompletne, często pozbawione planów sytuacyjnych i jasno określonych granic ochrony konserwatorskiej. Szczególnie wnikliwym analizom poddawane są decyzje o wpisie z końca lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, kiedy to ocena pracy konserwatorskiej oparta była na liczbie wydawanych decyzji.

Dla każdego zabytku wypełniana jest ankieta weryfikacyjna, szczegółowo określająca elementy wymagające uzupełnienia lub aktualizacji. Ankieta charakteryzuje się czytelnym układem, wymagającym od wypełniającego jasnego zdefiniowania zagadnień. Dane o zabytku uzupełniane są o informacje z Karty Ewidencji Stanowiska Archeologicznego oraz o dane konserwatorskie, w tym informacje o badaniach wykopaliskowych i ich zasięgu. W miarę możliwości tworzona jest także bibliografia.

Poprawność, zasadność wpisu oraz ocena zgodności zapisów w decyzji ze stanem faktycznym każdorazowo sprawdzane są w terenie. W ankiecie weryfikacyjnej (w części B, poświęconej wynikom lustracji terenowej) oceniana jest poprawność zakresu ochrony konserwatorskiej i stan zachowania zabytku; analizowany jest też krajobraz kulturowy, aktualny sposób użytkowania gruntu oraz zakres zniszczeń. Niezwykle ważne jest wskazanie zagrożeń oraz sformułowanie wytycznych konserwatorskich. Nadrzędnym celem rozpoznania jest skuteczniejsza ochrona poszczególnych zabytków oraz stworzenie podstaw do sformułowania spójnych zasad ochrony dziedzictwa archeologicznego. W przypadku stanowisk, których istnienie budzi wątpliwości, zalecane są dodatkowe metody weryfikacji, w tym badania geofizyczne, sondażowe czy fotografia lotnicza. Weryfikacja negatywna pozwoli wszcząć procedury zmierzające do skreślenia nieistniejącego zabytku z rejestru. Podczas lustracji terenowych ustalane są współrzędne geograficzne stanowiska; ponadto wykonywana jest dokumentacja fotograficzna, skoncentrowana na walorach zabytkowych obiektu oraz zilustrowaniu zjawisk opisanych w ankiecie. Dokumentacja z weryfikacji systematycznie przekazywana jest właściwym terenowo urzędom konserwatorskim. W wypadku stwierdzenia konieczności natychmiastowej interwencji konserwatorskiej zawiadomienie kierowane jest bezzwłocznie.

Weryfikacja wykonywana jest przez archeologów z Działu Archeologii NID i z Oddziałów Terenowych NID, we współpracy z Wojewódzkimi Urzędami Ochrony Zabytków.