Ochrona zabytków

Dziedzictwo stanowi dorobek materialny i duchowy poprzednich pokoleń, jak również dorobek naszych czasów. Oznacza wartość – materialną lub niematerialną – przekazaną przez przodków i określa naszą kulturę. Jest rodzajem kulturowej bazy, z której możemy czerpać i z którą możemy się identyfikować. Zawiera w sobie wszystkie skutki środowiskowe wynikające z interakcji pomiędzy ludźmi a otoczeniem w ciągu dziejów. Jest fundamentem tożsamości danej społeczności. 
 

Coraz częściej dziedzictwo materialne i niematerialne jest sposobem na przyciągnięcie turystów, tworzenie nowych miejsc pracy oraz kreowanie pozytywnego i interesującego wizerunku danego regionu. Dziedzictwo kultury regionów jest jednym z istotniejszych elementów aktywności lokalnej, pozwalającym na odrodzenie i rozwój małych ojczyzn. 

Nie. Zabytek stanowi materialne świadectwo kultury. Zniszczenie jego oryginalnej substancji oznacza nieodwracalną stratę dla kultury. Zgodnie z art. 108 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami „kto niszczy lub uszkadza zabytek podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Jeżeli sprawca czynu działa nieumyślnie, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności dla lat 2".

Istnieje możliwość wywozu zabytków poza granice Polski (art. 51-64 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami na podstawie pozwolenia wydanego przez właściwego wojewódzkiego konserwatora zabytków. 

Warunkiem prowadzenia legalnych poszukiwań jest uzyskanie pozwolenia od właściwego wojewódzkiego konserwatora zabytków. Poszukiwanie zabytków bez pozwolenia lub wbrew jego warunkom jest zabronione. Zgodnie z art. 111 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami „kto bez pozwolenia albo wbrew warunkom pozwolenia poszukuje ukrytych skarbów, w tym przy użyciu wszelkiego rodzaju urządzeń elektronicznych i technicznych oraz sprzętu do nurkowania, podlega karze aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny". 

Zgodnie z art. 3 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami „przez zabytek rozumiana jest nieruchomość lub rzecz ruchoma, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową”. Ustawa nie stanowi żadnej cezury czasowej. Wytwór działalności człowieka, o ile ma wartość historyczną, artystyczną lub naukową, bez względu na czas wytworzenia, jest zabytkiem. 

W myśl art. 33 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami „kto przypadkowo znalazł przedmiot, co do którego istnieje przypuszczenie, iż jest on zabytkiem archeologicznym, jest obowiązany, przy użyciu dostępnych środków, zabezpieczyć ten przedmiot i oznakować miejsce jego znalezienia oraz niezwłocznie zawiadomić o znalezieniu tego przedmiotu właściwego wojewódzkiego konserwatora zabytków, a jeżeli nie jest to możliwe, właściwego wójta (burmistrza, prezydenta miasta)". 

Zgodnie z art. 102 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami społecznym opiekunem zabytków może być osoba, która nie była karana za przestępstwa popełnione umyślnie oraz posiada wiedzę w zakresie ochrony zabytków i opieki nad zabytkami. Społecznego opiekuna zabytków ustanawia na wniosek wojewódzkiego konserwatora zabytków starosta właściwy dla miejsca zamieszkania kandydata na społecznego opiekuna zabytków. 

Zgodnie z art. 118 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami za samowolne umieszczenie na zabytku wpisanym do rejestru zabytków reklam, tablic, urządzeń technicznych oraz napisów grozi kara grzywny. Reklamy można umieszczać jedynie w przypadku, gdy wyrazi na to zgodę konserwator zabytków. 

W ustawodawstwie polskim krajobraz kulturowy jest prawnie chroniony mimo braku ścisłej i jednoznacznej definicji krajobrazu. Jedną z form ochrony krajobrazu kulturowego jest tworzenie parków kulturowych, co reguluje pod względem formalnym ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (art. 7, 16 i 17). Do chronionych składników parku kulturowego należą: obszar o szczególnym nasyceniu równomiernie rozłożonych zasobów substancji zabytkowej (historyczne układy urbanistyczne i ruralistyczne, architektura, komponowane układy wód i zieleni, miejsca pamięci, stanowiska archeologiczne, fortyfikacje, sieć dróg historycznych) oraz niematerialne wartości kulturowe, w powiązaniu z walorami krajobrazu naturalnego.

Zgodnie z obowiązującym prawem park kulturowy może utworzyć Rady Miasta/Gminy w drodze uchwały, która określa nazwę parku kulturowego, jego granice i sposób ochrony. Zagospodarowanie parku kulturowego i zarządzanie nim odbywa się według uzgodnionego z właściwym wojewódzkim konserwatorem „Planu ochrony parku kulturowego”, zatwierdzonego przez Radę Miasta/Gminy.

Uchwalenie parku kulturowego może przynieść gminie wymierne korzyści. Są nimi przede wszystkim: nobilitacja zabytku w świadomości mieszkańców, ustalenie zasad zarządzania parkiem (wprowadzenie zakazów i nakazów, które to ustala się na podstawie ustawy, a więc nie naruszają prawa własności – zgodnie z art. 140 kc, granice prawa własności wyznaczają przepisy ustaw), możliwość skuteczniejszej promocji oraz staranie się o dotacje ze źródeł unijnych. Przede wszystkim objęcie zabytku obszarowego formą ochrony w postaci parku kulturowego może przyczynić się do lepszej opieki nad zabytkiem oraz zachowania go w niezmienionej postaci dla przyszłych pokoleń zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju.

Zgodnie z art. 110 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, „kto będąc właścicielem lub posiadaczem zabytku nie zabezpieczył go w należyty sposób przed uszkodzeniem, zniszczeniem, zaginięciem lub kradzieżą podlega karze aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny".