Parki kulturowe

Park Kulturowy Cmentarz Żydowski w Żorach

Park znajduje się w północno-wschodniej części miasta, na terenie dzielnicy Kleszczówka, pomiędzy ulicami Cmentarną i Dębową. Został utworzony na terenie dawnego cmentarza żydowskiego, będącego jedną z pięciu śląskich nekropolii tego wyznania.

Żydzi pojawili się w Żorach na przełomie XV i XVI w. Wkrótce opuścili te tereny, jednakże powrócili na początku XVIII w. W 1727 r. utworzono gminę żydowską, która obejmowała również pobliskie miejscowości: Bełk, Bzie, Golasowice, Jarząbkowice, Palowice, Pawłowice, Pielgrzymowice. Około poł. XIX w. osiągnęła największą liczebność – 542 członków. W XIX w. gmina posiadała synagogę z ogrodem, domem mieszkalnym, domem z łaźnią oraz cmentarz ogrodzony murem, a także szkołę. Żydzi, chociaż stanowili niewielką część mieszkańców, odgrywali ważną rolę w życiu gospodarczym, samorządowym i społecznym miasta. Z Żor pochodził Otto Stern, laureat Nagrody Nobla w 1943 r.



W judaizmie kirkut jest miejscem świętym, a jednocześnie nieczystym. Groby są nienaruszalne, ich otwarcie i ekshumacja jest dopuszczalna jedynie w określonych przypadkach. Pomników nie wolno niszczyć, ani nawet czyścić z ziemi i trawy, nie ma też obowiązku dbania o nie. Nie istnieje kult zmarłych. Najpóźniej w pierwszą rocznicę śmierci, na zakończenie żałoby, powinno się wznieść kamienny pomnik, przy którym gromadzi się rodzina, odmawiając modlitwy i radując się. Rodziny zbierają się na cmentarzu w rocznice śmierci oraz w ostatnim miesiącu kalendarza żydowskiego – Elu, odpowiadającemu miesiącom sierpień i wrzesień.

Kirkut żorski został utworzony po wydaniu pruskiego rozporządzenia królewskiego w 1814 r., zgodnie z którym gminy żydowskie miały posiadać własne cmentarze. Wcześniej wierni z Żor byli grzebani w Mikołowie. Pierwszą pochowaną osobą była Güttel, żona Kochmana, zm. 01.01.1814 r., natomiast pierwszy pomnik nagrobny wzniesiono 22 czerwca tego samego roku. W 1837 r. przy wejściu wybudowano niewielki budynek cmentarny, który w 1886 r. zastąpiono większym obiektem, mogącym pomieścić 300 osób. Budynek pomimo prostej architektury, posiadał salę bogato zdobioną freskami i hebrajskimi cytatami. Prowadziły do niego dwa wejścia – jedno od strony ulicy, którym wchodził kondukt żałobny, oraz drugie, prowadzące na cmentarz. Przy cmentarzu istniało bractwo pogrzebowe (chewra kadisza), zajmujące się organizacją pogrzebu zgodnie z tradycją, a w późniejszym okresie również opieką nad chorymi.

Teren nekropolii ogrodzony jest murem, oddzielającym go od sąsiadującej z nim zabudowy mieszkalnej. Na powierzchni ok. 0,5 ha dokonano co najmniej 668 pochówków. Według aktów zgonów USC ostatni z nich prawdopodobnie odbył się w 1936 r.

Kształt cmentarza jest zbliżony do prostokąta, a jego układ przestrzenny jest nieregularny. Pierwotnie nie było podziału na alejki i kwatery. Pochówki rozmieszczano w rzędach – pierwszy z nich, wzdłuż ogrodzenia, przeznaczono dla rodzin kapłanów. Na początku XX w. wytyczono główną aleję, obsadzoną drzewami, biegnącą przez środek cmentarza. Ze względu na małą ilość miejsca odstępowano od zasady usytuowania macew według kolejności pochówku, wykorzystując wolne miejsca między ciasno rozmieszczonymi pomnikami. Wszystkie zwrócone w kierunku wschodnim, w stronę Jerozolimy.



Zachowane nagrobki to w większości macewy – pionowo ustawione prostokątne płyty, o wysokości ok. 1,2-1,7 m i szerokości 0,6-0,7 m. Różnią się między sobą głównie zwieńczeniami, zarysowanymi łukiem lub dwuspadowo, dzięki którym można je podzielić na 7 typów. W górnej części ozdobione są przeważnie płaskorzeźbionymi symbolami, np. rękoma w geście błogosławieństwa, dzbanem z misą, misą z owocami, pojawiały się też zwierzęta – lew lub ptaki. Poniżej umieszczano inskrypcje, często zdobione polichromią w kolorze żółtym i czarnym. Macewy zdobiono też niewielką ilością ornamentów, głównie roślinnych, np. palmety, geometrycznych, często o charakterze antykizującym. Występują również podwójne nagrobki, dla osób ze sobą spokrewnionych, które zmarły w niewielkim odstępie czasu.

Oprócz typowych macew wznoszono pomniki w formie obelisków umieszczonych na cokole, zgeometryzowanych, prostych, pozbawionych dekoracji. Większość nagrobków wykonano z piaskowca. Na niektórych znajdują się sygnatury warsztatów kamieniarskich z Katowic i Raciborza. Wykonywano również epitafia, o zbliżonej do siebie formie, na których pojawiały się inskrypcje opisujące pochwały i cnoty zmarłego, często obok języka hebrajskiego również po niemiecku. Nie zachowały się reprezentacyjne pomniki z marmuru i granitu, wznoszone na przełomie XIX i XX w., o zgeometryzowanych lub neoklasycystycznych formach, z elementami małej architektury.

W XX w. liczebność gminy zmniejszała się, aż w 1940 r. ostatnich 10 jej członków zostało wywiezionych i prawdopodobnie zginęli w obozie koncentracyjnym. W czasie II wojny światowej cmentarz został zdewastowany przez gestapo, cenniejsze nagrobki wywieziono, budynek cmentarny częściowo zniszczono, a później rozebrano. W okresie powojennym cmentarz przeszedł na własność skarbu państwa. Nagrobki nadal niszczały i zapadały się. Dopiero w 1985 r. teren został zabezpieczony, wykonano prace porządkowe, wykarczowano krzewy i zarośla, zrekonstruowano ogrodzenie oraz wykonano bramę. Zachowane nagrobki uległy licznym zniszczeniom, pokryte są czarnym nalotem, porośnięte mchem, pozbawione ozdobnych zwieńczeń, a niemieckie inskrypcje zostały skute lub zatarte. Część rozbitych macew złożono na rumowisku w południowo-wschodnim narożniku. Teren cmentarza obecnie porastają drzewa i młode samosiejki, których skład gatunkowy stanowią głównie klony, brzozy i dęby.

Powołanie parku uchwałą Rady Miejskiej Nr 267/XXII/04 z dnia 24.06.2004 r., pozwoliło zachować świadectwo żydowskiej historii miasta, a zarazem najstarszego w Żorach cmentarza z bogactwem zabytków XIX-wiecznej sztuki sepulkralnej.


Park Kulturowy „Hałda Popłuczkowa” w Tarnowskich Górach

Park Kulturowy „Hałda Popłuczkowa” położony jest w granicach administracyjnych Tarnowskich Gór,  w odległości ok. 4 km na południe od centrum miasta. Powołany został Uchwałą Rady Miejskiej  w Tarnowskich Górach Nr LXVIII/597/2006 z dnia 25 października 2006 r.

Park utworzono na terenie hałdy, wznoszącej się na wysokość sięgającą 17 m, dzięki czemu jest ona elementem wyraźnie wyróżniającym się spośród otaczających ją pól, a zarazem dobrym punktem widokowym. Powierzchnia parku wynosi 6,77 ha. Powołany został w celu ochrony zarówno wartości kulturowych – związanych z górnictwem i umocnieniami obronnymi, jak i przyrodniczych oraz krajobrazowych walorów hałdy, która poprzez swą wysokość, charakterystyczny zarys i czerwonawą barwę gleby, stanowi dominantę krajobrazową.

   

Historia miejsca, tak jak i całego miasta, związana jest z górnictwem – wydobyciem złóż rudy ołowiowo-srebrowej, udokumentowanym od 1247 r. i trwającym do początków XX w. Eksploatacja w znacznym stopniu wpłynęła na ukształtowanie krajobrazu, w związku z tworzeniem się w jej wyniku nowych elementów przestrzennych, do których zalicza się także zapadliska i hałdy. W ten sposób powstała hałda związana z płuczką galeny, a później także galmanu, istniejącą przy kopalni „Fryderyk”. Zakład przeróbczy funkcjonował w latach 1840-1912, a w 1867 r. został poddany modernizacji. Hałda usypana została

z okruchów dolomitu kruszconośnego, wytrąconych w procesie przepłukiwania rudy, którą rozbijano, aby oddzielić ziarna galeny i galmanu. Świadectwami górniczej przeszłości są też pozostałości szybów „Zofia” (Sophia) i „Przyjaźń” (Frieden), znajdujące się od wschodniej strony hałdy oraz podziemne wyrobiska pogórnicze: Głęboka Sztolnia Fryderyka i unikalny chodnik kalcytowy, w którym minerał ten ulega zabarwieniu pod wpływem związków chemicznych przesączających się z hałdy.

Teren hałdy odegrał też rolę w trakcie II wojny światowej – został włączony w system obronny, wchodząc  w skład linii b-2, osłaniającej Śląsk od północy. Z tego okresu zachowało się pięć tzw. „kochbunkrów” – żelbetowych stanowisk strzeleckich, a także fragmenty transzei.

   

Z upływem czasu hałda stała się siedliskiem zróżnicowanej roślinności, która pojawiała się na niej stopniowo. Najbogatsza pod względem przyrodniczym jest południowa i wschodnia część hałdy oraz tereny u jej podnóża, podczas gdy część północną porastają głównie murawy. Wśród występującej tu roślinności odnajdujemy gatunki tzw. roślin galmanowych, muraw kseroterotermicznych, a także zadrzewienia występujące głównie na środkowej części hałdy i u jej podnóża. Zbocza hałdy, w większości pozbawione roślinności, są najbardziej podatne na procesy erozyjne.

Obecnie Park kulturowy „Hałda Popłuczkowa” jest miejscem chętnie odwiedzanym zarówno przez mieszkańców Tarnowskich Gór i okolic, jak i przez turystów. Na hałdzie utworzono ścieżki dydaktyczne
z tablicami informacyjnymi i miejsca wypoczynku. Dzięki powołaniu parku kulturowego miejsce to zostało objęte ochroną i pozostaje świadectwem miejscowej tradycji, silnie związanym z krajobrazem Górnego Śląska.

Do pobrania: