Najważniejsze zabytki

• Grunwald - Pole Bitwy
• Kanał Elbląski

• Zespół katedralny we Fromborku

• Barciany, pow. kętrzyński – zamek krzyżacki, jedno z ważniejszych ogniw łańcucha obronnego na pograniczu krzyżacko-litewskim. Budowa rozpoczęta w 1325 roku, rozbudowa z przeznaczeniem na siedzibę komtura w ostatniej ćwierci XIV wieku. Ostatecznie do powołania komturii nie doszło, z czterech planowanych skrzydeł wybudowano dwa (północne i wschodnie), zrealizowano jednak program domu zakonnego. Skrzydło spichrzowe, po stronie zachodniej z XVI wieku, po stronie południowej budynek mieszkalny z wieku XVIII. Zamek jest jednym z ważniejszych obiektów tego typu w regionie, z uwagi na dobrze zachowaną oryginalną substancję, zarówno gotycką, jak i nowożytną, jak też zrealizowany program domu konwentualnego.
   
• Barczewo, pow. olsztyński – kościół bernardynów (do 1810, i ponownie od 1983), w strukturze gotycki (nawa z końca XIV wieku, chór po 1414), z kolebkowym sklepieniem z lunetami z czasów odnowienia na początku XVII wieku; fasada późnobarokowa z końca XVIII wieku. Bardzo ciekawe wyposażenie wnętrza z zespołem barokowych ołtarzy z XVII wieku, manierystycznymi stallami z wizerunkami świętych franciszkańskich z początku XVII wieku oraz fragmentami polichromii. Najcenniejszym zabytkiem, należącym do najwybitniejszych dzieł sztuki renesansowej w Polsce, jest pomnik nagrobny Andrzeja i Baltazara Batorych z 1598 roku, autorstwa Wilhelma lub Abrahama van den Blocka.
   
• Bezławki, pow. kętrzyński – zamek krzyżacki, wzniesiony przed 1400 rokiem, obecnie kościół. Założenie złożone z jednego skrzydła i kwadratowego dziedzińca otoczonego murami obronnymi, dodatkowo wzmocnionego basztami.. W 1583 roku zaadaptowany na kościół, masywna wieża, zakrystia i kruchta dobudowane do nawy w XVIII wieku. Południowa część dziedzińca zamkowego przeznaczona na cmentarz. Mimo licznych przebudów i prac adaptacyjnych wciąż czytelny pierwotny - obronny - charakter całego kompleksu.
  
  
   
• Biskupiec, pow. olsztyński – browar wzniesiony w 1885 roku przez rodzinę Daum, potentatów w branży piwowarskiej w regionie, właścicieli browarów w Olsztynie i Szczytnie, słodowni w Malborku oraz wielu hurtowni. W okresie międzywojennym zatrudnienie w biskupieckim browarze wynosiło 100 osób, produkcja 45 tys. hl. piwa rocznie. Po drugiej wojnie światowej zakład został upaństwowiony, od 1998 roku nieczynny Zachowane historyczne budynki oraz wyposażenie browaru, w tym : 2-poziomowa, siatkowa suszarnia słodu, silosy na słód i jęczmień, zamaczalniki do jęczmienia, fragment filtra zaciernego, kadzie fermentacyjne oraz dwa kotły parowe w kotłowni.
  
  
   
• Cerkiewnik, pow.olsztyński – grodzisko pruskie o charakterze nasypowym, zwane też, z uwagi na charakterystyczny kształt, Kapeluszem. Wysokość do 4 m, ze szczytu widok widok na Cerkiewnik i jezioro Limajno. Około 700 metrów na południowy-zachód od grodziska wczesnośredniowieczne ciałopalne cmentarzysko pruskie.
   
• Chwalęcin, pow. lidzbarski – miejsce kultu i pielgrzymek do słynącego łaskami tzw. czarnego krucyfiksu; kościół pielgrzymkowy p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego, wzniesiony w latach 1715-28, wg projektu Krzysztofa Reimersa, na miejscu wcześniejszych kaplic; krużganki z narożnymi kaplicami, z lat 1820-36, fasada z 1 połowy XIX wieku. Późnobarokowe wyposażenie kościoła stanowi zwartą całość; bogaty zespół malowideł ściennych, wykonanych przez Jana Lossau z Braniewa, poświęcony historii i teologii Krzyża Świętego.
  
  
   
• Dobre Miasto, pow. olsztyński – gotycka kolegiata Najświętszego Zbawiciela i Wszystkich Świętych (ok. 1357-1390), w formie trójnawowej hali bez wyodrębnionego prezbiterium, z wieżą w części zachodniej. Wyposażenie gotyckie (późnogotycki tryptyk św. Anny i rzeźbiarska grupa Tronu Łaski), barokowe (ołtarz główny z 1743-48, ambona 1693 i zagroda chrzcielna ok. 1680, ) i neogotyckie (1872-82). Po stronie południowej piętrowe zabudowania kolegiackie z arkadowymi krużgankami, przeznaczone dla członków kapituły kolegiackiej ustanowionej w 1341 roku . W krużgankach zachowane fragmenty gotyckich polichromii.
  
  
  
  
• Drogosze, pow. kętrzyński – zespół pałacowo-parkowy, wcześniej centrum rozległych dóbr ziemskich, do 1945 roku własność znanego, pruskiego arystokratycznego rodu Dönhoff. Barokowy pałac, położony pomiędzy dziedzińcem a ogrodem, wybudowany w latach 1710-1714 (z późniejszymi przebudowami) z inicjatywy Bogusława Fryderyka Dönhoff należy do największych i najznakomitszych barokowych rezydencji pruskich. Pałac otoczony rozległym parkiem krajobrazowym, przekształconym z dawnego ogrodu regularnego, z bogatym układem wodnym, zwierzyńcem, ogrodami użytkowymi. Powiązany widokowoz otaczającym komponowanym krajobrazem majątku z siecią alei przydrożnych łączących podległe folwarki. Dawne budynki folwarczne zachowane częściowo. W bezpośrednim sąsiedztwie Wilkowo Wielkie, wieś folwarczna o zachowanym układzie przestrzennym i historycznej zabudowie; we wsi kościół z barokową kaplicą grobowa Dönhoffów.
  
  
• Dylewo, pow. ostródzki – dawny majątek ziemski rodziny von Rose położony w atrakcyjnym przyrodniczo i widokowo obszarze Wzgórz Dylewskich, jedno z najciekawszych założeń ruralistycznych i krajobrazowych regionu. Z dawnego założenia zachowany krajobrazowy park (1879-1893), projektowany przez Johanna Larassa, z cennym starodrzewem, układem wodnym oraz bogatym wyposażeniem architektoniczno-rzeźbiarskim (grota, mosty, wiadukt:); Wyróżniający w skali regionu komponowany układ przestrzenny założenia pałacowego z wsią folwarczną i otaczającym rolno-leśnym krajobrazem majątku, z licznymi powiązaniami widokowymi, siecią folwarków, alei śródpolnych i przydrożnych.
   
• Elbląg – fara św. Mikołaja (od 1992 funkcja katedralna). Kościół murowany wzniesiony ok. poł. w.XIII, przebudowywany w w.XIV i po pożarze w 1777 (odbudowa wieży zakończona 1905-06); w latach 50 i 60 w.XX odbudowa po zniszczeniach II wojny światowej. Trójnawowa hala, zamknięta prosto w prezbiterialnej części wschodniej. Bogate wyposażenie gotyckie, zachowane zarówno z wyposażenia fary, jak i innych świątyń elbląskich (chrzcielnica brązowa 1387; rzeźby grupy Ukrzyżowania, Składu Apostolskiego oraz Św. Mikołaja z XIV/XV, późnogotyckie retabula rzeźbiarskie, świadectwa działalności warsztatów elbląskich: Pokłonu Trzech Króli, ołtarza przewoźników wiślanych, ołtarza słodowników). Zachowana również neogotycka nastawa Ukrzyżowania, ufundowana przez cesarza Wilhelma II do kościoła w Kadynach (dziś nieistniejącego).
  
  
   
• Ełcka kolej wąskotorowa – pasażerska i towarowa, powstała w okresie 1910 – 1913. Po 1945r. kolei znana pod nazwą Ełckiej Kolei Dojazdowej, czynna do dzisiaj. Jedna z nielicznych tego typu działających kolejek na terenie Polski. W zabytkowej hali lokomotywowni działa muzeum, w którym prezentowany jest historyczny tabor kolejowy.
   
• Galiny, pow. bartoszycki – zespół pałacowo-parkowy, od średniowiecza do 1945 roku siedziba arystokratycznego rodu Eulenburg. Pierwszy dwór o charakterze obronnym nie zachowany, nowożytna rezydencja wybudowana pod koniec XVI wieku ( z tego okresu zachowane jedyne w regionie sgrafitta), wielokrotnie rozbudowywana i przebudowywana, korpus główny z 1 poł. XVIII wieku, w XIX wieku wzniesione budynki zamykające dziedziniec, scalone i zbarokizowane w latach 20.-tych XX wieku. Pałac otoczony niewielkim parkiem krajobrazowym skomponowanym w XIX wieku. Wykorzystanie naturalnie ukształtowanego jaru wzdłuż zakola rzeki Pisy pozwoliło stworzyć unikatowe wnętrza parkowe z rozbudowanym układem wodnym ze stawem z wyspami, tamą i kaskadami, otoczone stromymi skarpami. Funkcje parkowe, ze względu na ograniczenia terenowe, rozszerzono na przyległy las wzdłuż meandrującej rzeki. Podwórze folwarczne zachowane w całości, większość zabudowy z XIX wieku, zachowany ryglowy spichlerz z 1745 roku. Całość pieczołowicie rewaloryzowana przez obecnych właścicieli należy do najlepiej utrzymanych i funkcjonujących założeń pałacowo-folwarcznych w regionie.
  
  
   
• Gietrzwałd, pow. olsztyński – słynne miejsce objawień maryjnych (1877). Kościół p.w. Narodzenia NMP wybudowany w XV wieku (konsekracja 1500), rozbudowany po 1877 roku, według projektu Arnolda Guldenpfenniga z Paderborn, kiedy to Gietrzwałd stał się celem pielgrzymek z całej Warmii i z terenów Królestwa Polskiego. Wewnątrz słynny obraz Matki Boskiej Gietrzwałdzkiej z połowy XVI wieku, ze srebrnymi sukienkami (1734), wykonanymi przez olsztyńskiego złotnika Jana Krzysztofa Geese. Ołtarze, polichromie ścienne i witraże tworzą zespół wyposażenia neogotyckiego.
  
  
   
• Giżycko, pow. giżcyki – Twierdza Boyen, jedyny na terenie województwa warmińsko-mazurskiego wielkoobszarowy (ok. 100 ha.) zespół XIX-wiecznej twierdzy fortowej wzniesionej jako nowoczesne, ziemno - murowane założenie fortyfikacyjne. Budowa w latach 1844-75, w póżiejszych latach rozbudowywana i modernizowana, w latach 1945-57 uzytkowana przez Wojsko Polskie, później przeznaczona na siedziby licznych zakładów pracy, obecnie obiekt turystyczny. Nazwa pochodzi od nazwiska ministra wojny i inicjatora budowy umocnień gen. Hermann von Boyen.
   
• Giżycko, pow. giżycki – most obrotowy wzniesiony w 1889 roku na Kanale Łuczańskim łączącym jeziora Niegocin i Kisajno , w celu dogodnego połączenia miasta z Twierdzą Boyen.. Most wyróżnia się oryginalnym rozwiązaniem zwodzenia w bok. Ważący ok. 100 ton most może być obracany siłą mięśni jednego człowieka.
   
• Głotowo, pow. olsztyński, zespół pielgrzymkowy związany z kultem Eucharystii, funkcjonującym od połowy XIV wieku. Kościół wybudowany w latach 1722-26 wg projektów Krzysztofa Reimersa z Ornety, w obejściu cztery narożne kaplice.. W kościele późnobarokowe wyposażenie, m.in. ołtarz główny wykonany przez Jan Kruegera z Królewca oraz kuta zagroda chrzcielna, dzieło kowala Hermana Katenbringka z Dobrego Miasta (1736) W sąsiedztwie kościoła, w rozległym jarze, kalwaria z neogotyckimi i neoromańskimi kaplicami, jedyna na Warmii, wzniesiona w latach1878-1894 z inicjatywy miejscowego rolnika.
   
• Gródki, pow. Działdowo, zespół kurhanów położonych w lesie, przy drodze z Działdowa do Lidzbarka Welskiego. Nekropolia, której początek powstania sięga wczesnej epoki żelaza składa się z kilkuset obiektów i jest świadectwem silnie rozwiniętego, trwałego osadnictwa na tym terenie.
   
• Grunwald, pow. Ostróda – pole historycznej bitwy z 1420 roku, jednej z największych bitew średniowiecznej Europy.
   
• Kadyny, pow. elbląski – wieś i majątek ziemski położone nad Zalewem Wiślanym (m.in. własność Bażyńskich, Schliebenów, Birknerów) od 1898 roku letnia rezydencja i wieś cesarska. Od tego czasu szybki rozwój i rozkwit miejscowości. Z inicjatywy cesarza Wilhelma II majątek i wieś rozbudowane i silnie przekształcone, założona wytwórnia majoliki artystycznej oraz cegielnia produkująca charakterystyczną, kadyńska cegłę. Nowa zabudowa projektowana przez berlińskich architektów, nadała miejscowości jednorodny i bardzo spójny charakter, a jednocześnie wyróżniła ją w miejscowym krajobrazie. Na grodzisku pruskim, zwanym kadyńskim wzgórzem, klasztor franciszkanów (obecnie ruina), założony w połowie XVIII wieku, skasowany przez państwo pruskie. U stóp wzgórza, kilkusetletni dąb, wg miejscowej tradycji zwany dębem Bażyńskiego.
   
• Kanał Elbląski – najdłuższy, żeglowny kanał w Polsce, o długości ponad 120 km i różnicy poziomów do ponad 100 metrów. Zaprojektowany przez inżyniera Georga Jakoba Steinke, wybudowany w latach 1848 – 1872, łączy jeziora (m.in. Drużno, Jeziorak) i żeglowne odcinki rzek (m.in. Elbląg, Nogat, Wisłę) z Zalewem Wiślanym i Morzem Bałtyckim. Różnice poziomów pokonywane przy pomocy pięciu napędzanych wodą pochylni (m.in. w Buczyńcu), z wykorzystaniem specjalnych platform. Ze względu na rozwiązania techniczne zabytek unikalny w skali światowej.
  
  
   
• Kanał Mazurski – budowla o długości ok. 50 km z oryginalnymi rozwiązaniami technicznymi, wkomponowana w środowisko naturalne, miała łączyć Wielkie Jeziora Mazurskie z Morzem Bałtyckim, z wykorzystaniem Łyny i Pregoły. Budowa rozpoczęta w 1911 roku, kilkakrotnie wznawiana i przerywana – ostatni etap prac 1934-42 – nie został ukończona. W granicach województwa warmińsko – mazurskiego Kanał Mazurski przebiega przez tereny powiatu węgorzewskiego i kętrzyńskiego, dalej biegnie przez obszar Obwodu Kaliningradzkiego.
   
• Karnitki, pow. Ostróda – zespół pałacowo-parkowy, pierwotnie folwark jako założenie rezydencjonalne ukształtowany w drugiej połowie XIX wieku przez rodzinę von Albedyll. Neogotycki pałac o starannie opracowanym detalu wzniesiony w 1856 roku, w obrębie założenia zespół budynków gospodarczych z ozdobną ujeżdżalnią i kompleksem ogrodniczym. Park założony wzdłuż brzegu jeziora, w 4 ćwierci XIX wieku powiększony i znacznie przekształcony według projektów znanego planisty Eduarda Petzold, w założenie o rozległych wnętrzach parkowych i szerokich powiązaniach widokowych, ozdobione architekturą ogrodowo-gospodarczą . Na terenie parku cmentarz rodowy.
  
  
   
• Kętrzyn, pow. kętrzyński – kościół p.w. św. Jerzego, włączony w system obwarowań miejskich, budowany etapami od połowy XIV wieku (budowla salowa początek z czworoboczną wieżą), poprzez wiek XV (trójnawowa bazylika początek masywnych filarach), po początek wieku XVI wieku (trójprzęsłowe, odchylone od osi prezbiterium oraz kryształowe sklepienia w całym wnętrzu). Do 1945 roku we wnętrzu kościoła bardzo bogaty i wartościowy zbiór epitafiów, z których część przechowywana obecnie w Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie, część zaginęła. Zachowana manierystyczna ambona z 1594 roku, neogotycki ołtarz oraz nieliczne obrazy. Z uwagi na warowny, dobrze widoczny do dzisiaj charakter oraz niepowtarzalną bryłę należy do najcenniejszych świątyń regionu.
  
  
   
• Krosno, pow. lidzbarski – miejsce silnego kultu maryjnego, związanego z odnalezieniem cudownej figury Matki Boskiej z Dzieciątkiem; kościół p.w. Nawiedzenia NMP i św. Józefa, wybudowany w latach 1715-20 z fundacji bpa Teodora Potockiego, w miejsce wcześniejszej, drewnianej kaplicy. Barokowa, jednonawowa budowla z płytkimi kaplicami otwierającymi się do nawy i dwuwieżową fasadą (ukończoną po 1760), otoczona arkadowymi krużgankami z narożnymi kaplicami (1726-77), jest wyraźnym odwołaniem do Świętej Lipki. Jednorodne, barokowe wyposażenie wnętrza w większości pochodzi z warsztatu Krzysztofa Peuckera, snycerza z Reszla. W sąsiedztwie kościoła trójskrzydłowy dom księży emerytów (1722-po 1727).
  
  
   
• Kwitajny, pow. elbląski – układ ruralistyczny obejmujący zespół pałacowo-parkowy, kościół, folwark z rozbudowaną wsią folwarczną i cmentarzem, do 1945 roku własność rodziny Dönhoff. Budowa barokowego pałacu zakończona przed 1740 r., neorenesansowy kostium narzucony przez przebudowę z lat 1840-1850. W sąsiedztwie pałacu oranżeria (w stanie ruiny). Pałac otoczony rozległym parkiem krajobrazowym z cennym starodrzewem, rozbudowanym układem wodnym (pięć stawów i kanały)i włączonym do kompozycji kościołem. Całość powiązana widokowo z kształtowanym otaczającym krajobrazem majątku Folwark i wieś, funkcjonalnie i przestrzennie powiązane z częścią rezydencjonalną, z uwagi na czytelny układ przestrzenny oraz rangę architektoniczna-przestrzenna należą do najlepszych przykładów w skali regionu.
   
• Lidzbark Warmiński, pow. lidzbarski – zamek biskupów warmińskich, obronny, z zespołem dwóch przedzamczy. W l.1350 - 1795 siedziba biskupia; zamek wznoszony od 1350 do 1401, przebudowywany po pożarach w 1442 i 1497, a także w.XVI-XVII. Gotyckie przedzamcze południowe przekształcone w czasach baroku, kiedy powstał m.in. pałac biskupa Stanisława Adama Grabowskiego (1750-66). Gotycki zamek z cegły, o czworobocznym, zwartym masywie z wieżyczkami narożnymi, z reprezentacyjnymi, arkadowymi krużgankami dziedzińca wewnętrznego. Zachowany bogaty zespół sklepień (trójdzielne w krużgankach, gwiaździste w salach reprezentacyjnych) oraz gotyckich malowideł ściennych.
  
  
   
• Łabędnik pow. bartoszycki – zespół pałacowo-parkowy, siedziba rodowa Groebenów. Pałac wybudowany przed 1717 r., przebudowany w 1861 r. Od północy i wschodu park o charakterze krajobrazowym, ze stawem w części wschodniej. Kościół gotycki, z XIV wieku, p.w. Matki Boskiej Zwycięskiej, wcześniej ewangelicki, o wyjątkowym w skali regionu nagromadzeniu wystroju związanego z patronatem świeckim; uwagę zwraca całopostaciowy, kamienny pomnik Fryderyka von der Groeben, założyciela majątku oraz uczestnika odsieczy wiedeńskiej; do nawy kościoła dobudowana barokowa kaplica grobowa Groebenów.
   
• Łężany , pow. kętrzyński - zespół pałacowo-parkowy z założeniem folwarcznym należący do 1945 roku do rodziny Fischerów. Neobarokowy pałac z ok. 1910 r., z zachowanym oryginalnym układem wnętrz oraz elementami wyposażenia (sala balowa, biblioteka, piece, supraporty, terakoty. Otaczający pałac park krajobrazowy położony na wyniesieniu, ściśle powiązany z Jeziorem Legińskim i otaczającym go krajobrazem. W części leśnej parku dawne mauzoleum rodowe Fischerów – obecnie kaplica rzymskokatolicka. Zachowany w całości folwark z neogotycką zabudowa.
   
• Międzylesie, pow. olsztyński, kościół Podwyższenia Krzyża Świętego wybudowany w miejscu wcześniejszej kaplicy z 1723, konsekrowany w 1775 roku. Wzniesienie kaplicy związane z aktem ekspiacji za obrazoburstwo (znieważenie krucyfiksu w 1713 roku). Dziedziniec kościelny otoczony murem z narożnymi kaplicami (zredukowany model układu ze Świętej Lipki). Jednorodne, znakomite wyposażenie snycersko-rzeźbiarskie wnętrza, wykonane ok. 1780 przez warsztat Chrystiana Bernarda Schmidta z Reszla.
   
• Morąg, pow. ostródzki – gotycki ratusz wzniesiony w latach 1360-80, neobarokowa wieżyczka z 1843 roku, przed ratuszem zachowane lufy armatnie z wojny francusko-pruskiej. Mimo pożarów, przebudów i licznych prac rekonstrukcyjnych (największe po zniszczeniach II wojny światowej) zachowana pierwotna bryła i gotycki charakter budowli.
  
  
   
• Morąg, pow. ostródzki – fara gotycka p.w. św. Piotra i Pawła, budowana etapami od 1 ćw. XIV wieku po początek wieku XV. Korpus trójnawowy, dwuprzęsłowe; poligonalnie zamknięte prezbiterium oraz nawy boczne przykryte sklepieniami kryształowymi, po stronie północnej wieża dostawiona do prezbiterium i kruchta. We wnętrzu zespół gotyckich polichromii figuralnych z 3 w. XV w., monumentalna rzeźba Ukrzyżowanego z końca XIV wieku w typie krucyfiksów mistycznych, zespół epitafiów oraz barokowa snycerka z końca XVII wieku. Z uwagi na walory architektoniczne, jak i stopień zachowania autentyzmu należy do najcenniejszych świątyń regionu.
   
• Nakomiady, pow. kętrzyński – zespół pałacowo-parkowy położony na wzgórzu, w miejscu dawnej strażnicy krzyżackiej Pałac wzniesiony w duchu baroku holenderskiego w latach 1704-1706 wg projektu architekta Józefa Pioli, z wykorzystaniem piwnic dawnej strażnicy. Park krajobrazowy, przekształcony z ogrodu regularnego, z zachowanymi reliktami muru obronnego i neogotycką kaplicą rodową oraz rozległymi panorami widokowymi na otaczający krajobraz. Obecnie prowadzone są prace rewaloryzacyjne założenia. W sąsiadującej z zespołem wsi Godzikowo (wcześniej w obrębie majątku) na niewielkim wzniesieniu znajduje się cmentarz rodowy o ciekawej formie, nawiązującej do starogermańskich kręgów. W nawiązaniu do tradycji istniejącej w majątku manufaktury ceramicznej, obecnie działa Pałacowa Manufaktura wytwarzająca repliki historycznych pieców kaflowych.
   
• Nidzica, pow. nidzicki – zamek krzyżacki wzniesiony w pierwszej połowie XIV wieku. Na wzgórzu, w bezpośrednim sąsiedztwie miasta, siedziba prokuratora Złożony z czterech skrzydeł z dziedzicem w środku; skrzydło wschodnie flankowane prze dwie wieże z bramą wjazdowa. Do zamku przylegają zabudowania przedzamcza. W refektarzu kaplicy zachowane pozostałości malowideł gotyckich. Remontowany w XIX w. i w latach 60-tych XX w.
  
  
   
• Olsztyn – gotycki, ceglany zamek kapituły warmińskiej, siedziba administratora komornictwa olsztyńskiego. Budowa od poł. w.XIV do ok.1430, w l.1756-58 budowa barokowego skrzydła wschodniego. Założenie trójskrzydłowe z murem kurtynowym, dopełniającym czworobok planu, z cylindryczną wieżą w narożu. W dziedzińcu kryte krużganki przy skrzydle północnym, z zachowaną na tynku tablicą astronomiczną wykreśloną własnoręcznie przez Mikołaja Kopernika. W skrzydle południowym zachowana gotycka więźba dachowa i konstrukcja hurdycji. W salach skrzydeł północnego i południowego sklepienia kryształowe. Obecnie zamek jest siedzibą Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie.
   
• Olsztyn – fara św. Jakuba (od 1945 funkcja katedralna). Budowa od 2 poł. w.XIV, przebudowy w w.XVIII, konserwacja i regotycyzacja w 2 poł. w.XIX. Ceglana hala trójnawowa bez wyodrębnionego prezbiterium, w fasadzie potężna wieża, we wnętrzu w nawie głównej bogate sklepienia sieciowe, w nawach bocznych – kryształowe. Zachowane wyposażenie zarówno pierwotne, jak i przeniesione z innych świątyń (m.in. gotycka nisza sacramentarium z malowidłem Chrystusa Umęczonego, rzeźbione retabulum maryjne z wyobrażeniem m.in. św. Kanuta, nastawa z 1 poł. w.XVI przeniesiona z olsztyńskiego kościoła Świętego Krzyża, z rozbudowanym programem ikonograficznym o treściach pasyjnych, typologicznych i sakramentalnych).
  
  
   
• Olsztyn – ratusz o późnogotyckich formach architektonicznych (po 1500), rozbudowywany stopniowo od w.XVII aż do 1 poł. w.XX. Gotyckie, ceglane elewacje z otworami ozdobionymi łukami w ośli grzbiet najstarszego skrzydła południowego odsłonięte w czasie prac konserwatorskich w 2002.
  
  
   
• Olsztyn – Bet Tahara (Dom Oczyszczenia), dom przedpogrzebowy przy cmentarzu żydowskim. Wzniesiony w 1913 według studenckiego projektu Ericha Mendelsohna (Mendelsohn, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli architektury modernistycznej 1 poł. w.XX, urodził się w Olsztynie w zasymilowanej rodzinie żydowskiej). Obecnie prowadzone są tutaj prace konserwatorskie; w obiekcie ma znaleźć siedzibę Centrum Dialogu Międzykulturowego.
  
  
   
• Olsztyn – zespół hydroelektrowni „Łyna” zespół budynków i urządzeń hydrotechnicznych z 1907 roku, wybudowanych u ujścia rzeki Wadąg do Łyny. W budynku siłowni, oprócz urządzeń (2 turbiny i 2 generatory), zachowane tez historyczne okna, posadzki, płytkami ceramiczne oraz mosiężne gniazdka elektryczne i urządzenia hydrotechniczne (komory turbin i napędy wyciągowe do zasuw na wlocie).
  
  
   
• Orneta, pow. lidzbarski – gotycka fara pw. Św. Jana Chrzciciela i Św. Jana Ewangelisty, konsekrowana w 1379. Przykład krótkiej, prostokątnej bazyliki bezchórowej o gwiaździstym sklepieniu w nawie głównej. We wnętrzu bogaty zespół gotyckich malowideł, z których najpiękniejsze stanowi Koronacja Marii z ok. 1380.
   
• Orneta, pow. lidzbarski – gotycki ratusz ukończony w 1376, główna bryła od początku obudowana zachowanymi do dziś domkami budniczymi. Zachowane średniowieczne podziały pomieszczeń: hala targowa w przyziemiu i piwnice podzielone na poprzeczne komory wyposażone w otwory ładunkowe. Piętro ratusza zajmowały pomieszczenia reprezentacyjne: sala rady, sala ławy i izba burmistrza.
   
• Pasłęk, pow. pasłęcki – mury miejskie wznoszone od około 1330 r. , samo miasto lokowane na prawie chełmińskim w 1297 r. na wyżynie ograniczającej dolinę rzeki Wąskiej, na miejscu grodu staropruskiego. Przebieg murów miejskich dość nieregularny i uwarunkowany zarówno konfiguracją terenu, jak też rozplanowaniem samego miasta. Dostęp do miasta przez trzy bramy: Kamienną zwaną też Wysoką, Garncarską i Młyńską. Zachowane w do dziś niemalże w 90 % swej pierwotnej substancji.
   
• Pasym, pow. szczycieński – kościół ewangelicki, o masywnej i bardzo malowniczej bryle, wzniesiony w ostatniej ćw. XV w., na miejscu wcześniejszej świątyni z końca wieku XIV; wieża z początku XVI w., kopulasty hełm z 1770 r. We wnętrzu świątyni zachowany historyczny wystrój od czasów średniowiecza po wiek XIX, związany z patronatem mieszczańskim oraz dziejami miasta i okolicy (gotyckie stalle z końca XV w., ołtarz z 1673 r. ambona z 1680 r., prospekt organowy 1744 r.).
   
• Radzieje, pow. węgorzewski – kościół parafialny p.w. Chrystusa Króla, wzniesiony w 1827 roku, na centralnym planie ośmioboku (jedyny w regionie !), prawdopodobnie według projektów następcy tronu, późniejszego króla Fryderyka Wilhelma IV.
   
• Rapa, pow. gołdapski, grobowiec z 1811 roku, w kształcie piramidy. Ostatnie zachowane in situ świadectwo działalności i mecenatu rodziny Fahrenheid, właścicieli jednej z największych kolekcji starożytności na terenie Niemiec, zgromadzonej w pobliskim pałacu w Bejnunach (obecnie na terenie obwodu kaliningradzkiego, nie istnieje) Część zbiorów znajduje się m.in. w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie.
  
  
   
• Reszel, pow. kętrzyński – miasto o znakomicie zachowanym historycznym układzie przestrzennym jednorodnej zabudowie i strukturze, o wyjątkowym nagromadzeniu zabytków architektury poczynając od czasów średniowiecza (zamek biskupi, fara, mury obronne, mosty), poprzez czasy nowożytne (zespół kolegium jezuickiego, plebania, spichlerze, kapliczki), aż po wiek XIX i początek XX (ratusz, pierzeje rynkowe, szkoły, dworzec kolejowy, zabudowa mieszkaniowa).
   
• Ruciane – Nida, pow. piski, wyłuszczarnia nasion, największa na terenie dawnych Prus Wschodnich, wzniesiona w latach 1890 – 1892. Zachowane historyczne wyposażenie (m.in.: boksy magazynowe, wózki na szynach do przewożenia szyszek, drewniany odskrzydlacz kołkowy, bęben wyłuszczarski, podsuszarnia szyszek, piec). oraz ciąg technologiczny, za pomocą których do dzisiaj odbywa się łuszczenie szyszek modrzewia, sosny i świerku. Maksymalna moc łuszczenia 2700 kg szyszek sosny na dobę. W latach 2001-2002 remont kapitalny.
   
• Smolajny, pow. olsztyński –letnia rezydencja biskupów warmińskich, położona na malowniczym wzniesieniu w zakolu Łyny, w otoczeniu lasów. Inicjatorem budowy barokowego pałacu był biskup Adam Stanisław Grabowski. (l.40-tych XVIII w., - ok. 1761 r.) Pierwotny ogród otaczający pałac jako jeden z pierwszych w regionie, przekształcony w czasach biskupa Ignacego Krasickiego w rozległą kompozycje krajobrazową z włączeniem doliny meandrującej rzeki Łyny i powiązaniami widokowymi z kolegiatą w Dobrym Mieście.
  
  
   
• Sorkwity , pow. mrągowski – dawny majątek ziemski i wieś. Założenie pałacowo-parkowe położone nad jeziorem Lampackim. Neogotycki pałac zbudowany w latach 1850-1856 z inicjatywy ówczesnych właścicieli Mirbachów należy do najciekawszych przykładów w regionie. Po spaleniu w czasie I wojny światowej odbudowany wg pierwotnego projektu w latach 20-tych XX w. Z pałacem związany rozległy park krajobrazowy położony wzdłuż brzegów jeziora z cennym starodrzewem/ m.in. miłorząb dwuklapowy/ i szerokimi powiązaniami widokowymi. Istotna część parku na półwyspie Ostrów, gdzie zlokalizowany też cmentarz rodowy. We wsi kościół ewangelicki o prostej, funkcjonalnej formie (salowy korpus z k. XVI w., wieża z początku XVIII w.) , z zachowanym wyposażeniem z XVII i XVIII wieku.
  
  
• Stoczek Klasztorny, pow. lidzbarski – kościół p.w. Nawiedzenia NMP ufundowany jako wotum, przez biskupa warmińskiego Mikołaja Szyszkowskiego. Wczesnobarokowa rotunda wzniesiona w latach 1639-41, rozbudowana na początku XVIII wieku poprzez dostawienie trójprzęsłowego prezbiterium . W latach 1708 – 14 na wzór Świętej Lipki otoczona krużgankami z narożnymi kaplicami. W ołtarzu głównym kopia obrazu z rzymskiej bazyliki Matki Boskiej Większej (Salus Populi Romani ) ufundowana przez bpa Mikołaja Szyszkowskiego. Klasztor sąsiadujący z kościołem wybudowany w 1666 roku dla sprowadzonych tu bernardynów, rozbudowywany i przebudowywany w kolejnych latach. Po kasacie zakonu przez władze pruskie, własność diecezji, od 1957 roku należy do księży marianów. W latach 1953-54 miejdce uwięzienia prymasa Polski kardynała Stefana Wyszyńskiego. Przy klasztorze barokowy ogród przyklasztorny, rewaloryzowany w latach 90-tych XX wieku (srebrny medal Ministra Kultury za projekt rewaloryzacji).
  
  
   
• Szczytno, pow. szczycieński – cmentarz żydowski, założony w 1815 roku przez pierwszych członków gminy żydowskiej. Jeden z najlepiej zachowanych cmentarzy żydowskich w regionie, znajduje się na nim kilkadziesiąt macew, najstarsze z połowy XIX wieku.
  
  
   
• Szestno, pow. mrągowski - kościół parafialny p.w. św. Stanisława Kostki, wzniesiony w 2 połowie XV wikeu, nadbudowa wieży na początku XVI wieku, odbudowa po pożarze 1 połowie XVII wieku. Wnętrze z bardzo interesującym wystrojem zachowanym z czasów świątyni ewangelickiej (ołtarz, ambona, stalle kolatorskie). Unikatowym zabytkiem są dwie chorągwie nagrobne z końca XVII i i początku XVIII wieku – jedyne w regionie zachowane in situ –wykonane z blachy, z całopostaciowymi, malowanymi wizerunkami zmarłych.
   
• Sztynort, pow. węgorzewski- zespół pałacowo-parkowy z rozbudowaną częścią folwarczną, malowniczo położony na półwyspie między jeziorami Mamry, Kirsajty i Dargin. Główna siedziba arystokratycznego rodu Lehndorffów. Zachowana do dziś rezydencja rozbudowywana i przebudowywana (korpus 1689-1691, skrzydła i alkierzowe wieże z lat 20.—tych XIX wieku). Od północy i wschodu rezydencja otoczona rozległym parkiem krajobrazowym z wytyczonymi regularnie alejami, przekształconym z wcześniejszego ogrodu regularnego. W parku neogotycka kaplica, na osi, po przeciwnej stronie neoklacysystyczna herbaciarnia. Z zespołem kompozycyjnie i widokowo powiązana kaplica rodowa Lehndorffów, położona na cmentarzu na cyplu Jeziora Sztynorckiego, na osi widokowej pałacu. Całe założenie powiązane jest z sąsiadującymi majątkami siecią alei przydrożnych .
  
  
   
• Szymbark, pow. iławski – zamek biskupów pomezańskich z XIV wieku, po sekularyzacji zakonu rezydencja mieszkalna. W XVIII i XIX wieku przebudowany z zachowaniem charakteru średniowiecznej warowni na siedzibę arystokratycznego rodu Finckenstein i powiększony o rozbudowany folwark oraz wieś folwarczną. Rezydencja otoczona rozległym parkiem krajobrazowym rozciągającym się wzdłuż brzegów jeziora Szymbarskiego z szerokimi powiązaniami widokowymi. Połączona siecią śródpolnych alei przydrożnych z cmentarzem rodowym i dawnym zwierzyńcem nad jez. Ząbrowo oraz podległymi folwarkami. W połowie XIX w. parkiem zajmował się znany projektant Eduard Petzold. Całość otacza komponowany krajobraz rolno-leśny. W 1946 roku zamek spalony, w stanie ruiny.
   
• Święta Lipka, pow. Kętrzyn – sławne miejsce pielgrzymkowe, związane z kultem maryjnym potwierdzonym w drugiej połowie XV wieku, położone tuż za granicą historycznej Warmii. Sprawcami rozwoju i rozkwitu sanktuarium byli jezuici sprowadzeni w 1624 roku oraz ich dobroczyńca Stefan Sadorski, królewski sekretarz i dworzanin biskupa warmińskiego, fundator kaplicy poprzedzającej obecny kościół (1640). W kaplicy tej umieszczono Wizerunek Matki Boskiej z Dzieciątkiem, wzorowany na obrazie z rzymskiej bazyliki Matki Boskiej Większej (Salus Populi Romani). Obecny kościół wzniesiono w latach 1687-1693 (wysoka trójnawowa bazylika emporowa z fasadą dwuwieżową; pracami kierował Jerzy Ertli z Wilna), krużganki z kaplicami narożnymi w latach 1694-1708, budowę klasztoru rozpoczęto w 1695 roku. Całościowe dzieło sztuki, jakim jest wnętrze kościoła, o bogatym programie ikonograficznym licznych przedstawień, współtworzą: ołtarze, ambona, konfesjonały, prospekt organowy, dzieła złotnictwa, iluzjonistyczne polichromie wnętrza kościoła i wyposażenie krużganków (malowidła oraz zespół rzeźb Rodowodu Chrystusa).
  
  
   
• Tłokowo, pow. olsztyński – kościół św. Rocha położony w znacznym oddaleniu od wsi, w miejscu niezwykłego odnalezienia bursy i puszki do przechowywania hostii, wzniesiony na miejscu wcześniejszej kaplicy (1665), konsekrowany w 1790 roku; Zachowana część wyposażenia z XVII i XVIII wieku .
   
• Truso, pow. elbląski – średniowieczny port i emporium handlowe nad jeziorem Drużno; jeden z największych nad Bałtykiem. Pierwsze wzmianki pochodzą z relacji podróżującego po Bałtyku żeglarza Wulfstana z około 800 r. Odkrycia reliktów Truso dokonano w 1982 roku. Przeprowadzone badania archeologiczne ujawniły obecność śladów osady portowej z VIII – XI w.
   
• Wieliczki, pow. olecki – kościół drewniany z 4 ćw. XVII w., wieża z końca stulecia; konstrukcja zrębowa, nakryty płskim stropem, ołtarz i mabona z pocz. XVIII wieku.