W początkowym okresie działalności Działu Archiwum i Wydawnictw, w ramach Ośrodka Dokumentacji Zabytków (od 1962 r.), w pierwotnej siedzibie przy ul. Senatorskiej w Warszawie, jego praca w zakresie archiwaliów ograniczała się tylko do pozyskiwania i udostępniania posiadanych zbiorów, a praktycznie zadania te były prowadzone w skromnych warunkach lokalowych. Archiwum nie posiadało, bowiem własnego, osobnego pomieszczenia. Stąd też pozyskiwanie nowych nabytków było więcej niż kłopotliwe. Również pełnienie przez jedną osobę funkcji zarówno kierownika Archiwum jak i Wydawnictw, przy czym to drugie stanowisko, cieszyło się większymi względami, i nie sprzyjało rozwojowi archiwalnemu. Dopiero rozdzielenie, obu stanowisk, w 1967 roku, na dwa równorzędne działy, a także uzyskanie w 1970 roku własnego pomieszczenia magazynowego, w nowej siedzibie Ośrodka, przy ul. Brzozowej w Warszawie pozwoliło na zwiększenie skuteczności w pozyskiwaniu i opracowywaniu własnych spuścizn oraz przyczyniło się do rozszerzenia działalności na sprawy kwerendalne. W praktyce, oznaczało to, że Dział Archiwum włączył się w organizowanie poszukiwań źródłowych w archiwach, muzeach, bibliotekach polskich, a nawet wśród poloniców w instytucjach zagranicznych. Za cel postawiono sobie wówczas zgromadzenie materiałów dokumentacyjnych do dziejów sztuki polskiej, mecenatu artystycznego, historii i konserwacji zabytków, w tym stworzenie bazy poznawczej do własnych publikacji o charakterze cyklicznym.

Dopiero, w 1991 roku, wraz z przekształceniem Działu Archiwum Ośrodka w Pracownię Archiwaliów, pozostającą w strukturze Zespołu Dokumentacji Archiwalnej nastąpiło spowolnienie i ograniczenie jego działalności. W połowie lat 80-tych, bowiem przerwano prace nad zbieraniem i tworzeniem bazy źródłowej w przedmiocie współpracy wydawniczej, zaś sam ciężar aktywności z powrotem przeniesiono na opracowywanie własnych zbiorów archiwalnych oraz na udostępnianie ich zainteresowanym badaczom. W międzyczasie, Ośrodek Dokumentacji Zabytków stał się użytkownikiem, później także i właścicielem obiektu zabytkowego w Grodzisku Mazowieckim, przy ul. Bartniaka, który z biegiem lat stał się budynkiem magazynowym, sukcesywnie zagospodarowywanym zbiorami archiwalnymi. Szczególnym dopływem archiwalnym, który do dziś zajmuje większość przestrzeni magazynowej, stała się spuścizna naukowo-badawcza po zlikwidowanych w połowie lat 90-tych Pracowniach Konserwacji Zabytków z siedzibą w Warszawie.

W latach 1967-1991 pracami archiwalnymi kierowali tacy wybitni specjaliści i archiwiści jak mgr Barbara Lenard – twórca działu, późniejszy wicedyrektor Ośrodka, mgr Leszek Kwiatkowski – długoletni kierownik czy mgr Małgorzata Merkel-Masse – ostatni koordynujący pracę w Dziale Archiwum.

W momencie kolejnych przekształceń organizacyjnych, w 2002 roku, w tym likwidacji Ośrodka Dokumentacji Zabytków i powstania Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków - Dział Archiwaliów i Zbiorów Naukowych (od 1996 roku) wszedł w skład Działu Kwerend Źródłowych, który z nadania koordynował procesy gromadzenia i udostępniania zbiorów archiwalnych. W okresie schyłkowym istnienia Krajowego Ośrodka, w końcu 2010 roku, został powołany do życia, Dział Biblioteki i Archiwum, w którym zespoły archiwalne i biblioteczne otworzyły się frontem do klienta, wspólnie dzieląc się przebogatymi spuściznami archiwalnymi, w tym rękopiśmiennymi i drukowanymi.

Od stycznia 2011 roku, już w Narodowym Instytucie Dziedzictwa, jeszcze silniej niż poprzednio, nasze komórki organizacyjne, włączyły się w nurt permanentnej edukacji i promocji polskiego dziedzictwa narodowego.


Kontakt: archiwum@nid.pl