Zespół Katedralny we Fromborku

Zespół katedralny we Fromborku został uznany za pomnik historii zarządzeniem Prezydenta RP z 8 września 1994 roku (Monitor Polski nr 50, poz. 414).

Do pobrania: zarządzenie.pdf

RYS HISTORYCZNY

Frombork to niewielka miejscowość położona nad Zalewem Wiślanym, w północno - zachodniej części województwa warmińsko-mazurskiego, w powiecie braniewskim. Ze względu na swoje strategiczne położenie (możliwość kontrolowania Zalewu Wiślanego i szlaku lądowego z Malborka do Królewca) miasto było przedmiotem licznych napaści i wojen. Po jednym z powstań Prusów, gdy zniszczeniu uległa katedra w Braniewie, ówczesny biskup warmiński Henryk I Fleming (drugi po Anzelmie biskup diecezji warmińskiej) postanowił przenieść do Fromborka siedzibę kapituły warmińskiej i wybudować tu katedrę. Już wówczas istniał w tym miejscu gród oraz, założona około 1277r., osada miejska z kościołem, którego wezwanie maryjne (Najświętszej Marii Panny) dało nazwę wzgórzu, a później i samemu miastu nazwanemu Frauenburg. W tradycji polskiej miasto nazywano Fromborkiem.

Pierwszą udokumentowaną datą nadania praw miejskich Fromborkowi jest rok 1310. Miasto początkowo stanowiło własność biskupów warmińskich, a od roku 1320 należało już do kapituły. Frombork stał się stolicą Warmii. Na mocy postanowień pokoju toruńskiego w 1466r. Warmia, a wraz z nią i Frombork, znalazły się w granicach państwa polskiego. Miasto znacznie ucierpiało podczas Potopu Szwedzkiego. W roku 1772, po pierwszym rozbiorze Polski, Warmia z Fromborkiem znalazły się pod rządami pruskimi.
W 1926r. Wzgórze Katedralne i miasto zostały połączone administracyjnie. Po zakończeniu drugiej wojny światowej z powodu, znacznych zniszczeń zabudowy miejskiej (około 60 - 70%) i niewielkiej liczby mieszkańców, pozbawiono Frombork praw miejskich, które odzyskał w 1959r. W latach 1966 - 1973 prowadzono odbudowę Fromborka, w ramach głośnej akcji Związku Harcerstwa Polskiego pod kryptonimem "Operacja 1001 Frombork".

WZGÓRZE KATEDRALNE

Najstarszą budowlą Wzgórza Katedralnego, a zarazem miasta, jest Bazylika Katedralna pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i św. Andrzeja Apostoła. Budowa gotyckiej katedry trwała około 60 lat (1329-1388). W latach 1330 – 1342 wzniesiono prezbiterium, następnie trójnawowy korpus i kruchtę zachodnią. W kolejnych stuleciach do bryły głównej kościoła dodano: kaplicę św. Jerzego (XV w.), zakrystię kanonicką (XV w., rozb. 1678, 1718), kruchtę południową (pocz. XVI w.), kaplicę św. Brunona (wzniesiona w 1728, dziś rozebrana) i kaplicę św. Salwatora (1732 – 1735 r.), zwaną kaplicą Szembeka.
Założenie katedralne ma kształt nieregularnego prostokąta. Sama katedra jest świątynią halową, trójnawową o długości ok. 97 m, szerokości wynoszącej od 12 m w prezbiterium do 22 m w korpusie nawowym. Wnętrze przekryte jest sklepieniem gwiaździstym. Wystrój katedry pochodzi w większości z okresu po pierwszym najeździe Szwedów, tj. po roku 1626. Składają się na niego m.in.: ołtarz główny z 1504r., fragmenty stalli, zespół ponad 20 ołtarzy, dwie ambony, chrzcielnica marmurowa, chór z prospektem organowym oraz epitafia i płyty nagrobne biskupów i kanoników warmińskich, w tym Mikołaja Kopernika. Katedra określana była w pisanych źródłach historycznych mianem castrum – zamek, gdyż posiadała rozbudowany system obronny. Fortyfikacje wokół katedry wznoszono etapami. W czasie wojny trzynastoletniej budowla znacznie ”ucierpiała”. Podczas najazdu szwedzkiego katedra i zlokalizowane w jej pobliżu kanonie zostały ograbione, spłonął Pałac Biskupi, a fortyfikacje uległy zniszczeniom. W drugiej połowie XVII w. katedrę ze zniszczeń odbudował bp Radziejowski. W 1838r. rozpoczęto zakrojone na dużą skalę prace remontowe katedry, które prowadzone przez kolejnych budowniczych diecezjalnych trwały przez kilka następnych dziesięcioleci. Zabudowa wzgórza katedralnego, wielokrotnie niszczona i przebudowywana, zachowała jednak podstawowe elementy średniowiecznego założenia architektonicznego.

W obrębie murów katedralnych znajdują się:
- katedra,
- kaplice (dostawione do katedry): kaplica Szembeka nazwana na cześć fundatora i kaplica polska,
- bramy: główna, zachodnia i zamurowana północna,
- basteje i baszta Ferbera z XVI w. (nazwana na cześć biskupa Maurycego Ferbera),
- wieże (tzw. Kopernika - znajdująca się w północno - zachodnim narożniku warowni, będąca najstarszym elementem fortyfikacji Wzgórza Katedralnego oraz wieża kustodii i artyleryjska, która została w XVII w. przebudowana na dzwonnicę. Jest to Najwyższa budowla na Wzgórzu Katedralnym. W jej przyziemiu mieści się obecnie planetarium, a także jedyne Polsce wahadło Focuaulta, za pomocą którego można obserwować dobowy ruch wirowy ziemi. Budowa została zniszczona w 1945r. i odbudowana w latach 1972 - 1973)
- kanonie (kurie) wewnętrzne,
- dom kapituły,
- Pałac Biskupi (pierwotnie gotycko - barokowa budowla, XIV-XVIII w., zlokalizowany w południowo - wschodnim odcinku warowni. Spłonęła w 1945 r., latach 1965-1970 pałac odbudowano na potrzeby muzealne),
- nowy wikariat z XVIII w.,
- studnia.

Na skutek działań militarnych okresu II wojny światowej zniszczeniu uległy przede wszystkim fortyfikacje i zabudowania znajdujące się wewnątrz obwarowań. Katedra natomiast praktycznie nie została zniszczona. Spłonął wówczas stary Pałac Biskupi, dzwonnica, baszty i basteje.

Pierwsze prace związane z odbudową zabudowań wzgórza katedralnego rozpoczęto w 1958r. Trwały one do 1972r. W okresie tym m.in.: odbudowano i zaadaptowano tzw. Wieżę Kopernika, dawny Pałac Biskupi i dzwonnicę. W 2005r. zakończono prace archeologiczne zmierzające do odnalezienia grobu Mikołaja Kopernika prowadzone pod kierownictwem prof. Jerzego Gąsowskiego, których efektem jest rekonstrukcja twarzy astronoma.

Poza granicami zespołu katedralnego znajduje się siedem otaczających go od zachodu i południa budynków dawnych kanonii (kurii) zewnętrznych i Nowy Pałac Biskupi. Kanonie były mieszkaniami kanoników fromborskich, m.in. Stanisława Hozjusza i Ignacego Krasickiego. Zachowane do dziś budynki pochodzą z okresu XVIII – XX w. Niektóre z nich posiadają gotyckie piwnice, a jedna została wybudowana na fundamentach domu M. Kopernika. Interesujący jest również budynek dawnego szpitala św. Ducha pochodzący z XVIII w., w którym mieści się obecnie Muzeum Dawnej Medycyny.

W latach 1573 – 1543 w katedrze fromborskiej urzędował Mikołaj Kopernik, który pełnił funkcję kanonika kapituły warmińskiej. Mieszkał on we Fromborku od 1510 r. aż do śmierci (został pochowany w katedrze). Właśnie tutaj opracował swe najbardziej znane dzieło - "De revolutionibus orbium coelestium" („O obrotach sfer niebieskich”), które zawiera wykład heliocentrycznej budowy świata, będący wówczas przewrotem w nauce i ówczesnym światopoglądzie. Z innych znaczących postaci rezydujących w katedrze należy wymienić: kardynała, poetę i teologa Stanisława Hozjusza (1504 – 1579) oraz biskupa warmińskiego, także poetę i wybitnego polskiego humanistę Marcina Kromera (1512-1589).

Uzasadnienie wyjątkowej, uniwersalnej wartości

Wzgórze fromborskie jest unikatową - już w założeniu - warownią katedralną, w odróżnieniu od często występujących warownych zamków. Zależność miasta od kapituły, która do 1772 r. była jego właścicielem, w sposób symboliczny jest czytelna w przestrzeni: warownia wyniośle góruje od strony północnej nad miasteczkiem, zaś po drugiej stronie jej teren łagodnie przechodzi w kierunku kanonii.

Stanowi przykład dobrze zachowanego XFV-wiecznego zespołu obronnego. Fortyfikacje i zabudowania warowni, mimo wielokrotnych zniszczeń skutkiem działań wojennych oraz pożarów, a także przebudów, zachowały swój średniowieczny kształt z utrzymaniem pierwotnych ścian obwodowych i działowych oraz piwnic. Jedynie część budynków mieszkalnych po zachodniej stronie, spalona w 1945 r., uległa rozbiórce.

W zespole wzgórza katedralnego zostały połączone w sposób harmonijny różnorodne formy architektury: obronnej, sakralnej, rezydencjonalnej i mieszkalno-administracyjnej.

Galeria zdjęć: