Gdańsk – miasto w zasięgu obwarowań z XVII wieku

Gdańsk – miasto w zasięgu obwarowań z XVII wieku, został uznany za pomnik historii zarządzeniem Prezydenta RP z 8 września 1994 r. (Monitor Polski 1994 r., nr 50 poz. 415).

Do pobrania: zarządzenie.pdf

Gdańsk jest miastem szczególnym w skali nie tylko regionalnej, lecz szerszej - europejskiej i światowej. Jego historia - stolicy księstwa Gdańsko-Pomorskiego, później niemieckojęzycznego wielkiego miasta w szlacheckiej Rzeczypospolitej Polskiej, jednego z największych portów Europy (największego zbożowego), potem drażliwego przedmiotu sporu między Niemcami a Polską, a w końcu miasta, w którym rozpoczął się proces likwidacji podziału świata na dwa wrogie systemy oraz jednoczenia się Europy - nie da się objąć jedynie dziejami Polski.

Co było uniwersalne, a co swoiste w procesie dziejowym rozwoju Gdańska? Niewiele miast północnoeuropejskich zachowało w tak dużym zakresie strukturę urbanistyczną zbudowaną całkowicie przed połową XVIII wieku. Gdańsk historyczny nadal tkwi strukturalnie w średniowieczu i czasach nowożytnych, a brakuje mu tkanki charakterystycznej dla miast epoki nowoczesnej, których rozwój nabrał tempa dopiero po pierwszej połowie XVIII wieku. Nie uległ - tak typowej dla miast zachodnioeuropejskich w XIX wieku - przemianie w nowoczesne miasto przemysłowe, co stało się przecież udziałem takich dużych miast portowych, jak Hamburg czy Kopenhaga. Dlatego Gdańsk jest dziś północnoeuropejskim "rezerwatem kulturowym" późnośredniowiecznego i nowożytnego dziedzictwa urbanistycznego (takim jak dla wczesnośredniowiecznego dziedzictwa jest Visby na Gotlandii).

Unikatowy charakter historycznego Gdańska

Z uwagi na nieustający patronat króla polskiego nad Gdańskiem, uchronił się on od losu innych miast północno-niemieckich, gdzie po zwycięstwie reformacji dochodziło do nasilenia prześladowań religijnych.

W mieście Gdańsku utrzymał się kościół katolicki i wolność praktykowania tego wyznania.
Prócz tego układ wzajemnych powiązań ekonomicznych i terytorialno-prawnych przy zachowaniu zdrowej konkurencji pomiędzy trzema ośrodkami wytworzył atmosferę sprzyjającą tolerancji etnicznej i wyznaniowej, w której Gdańsk zapraszał Fryzów - mennonitów do swoich domen na Żuławach, Anglicy osiedlali się w mieście, Szkoci osiedlali się w enklawie biskupa (Stare Szkoty) i klasztoru oliwskiego (Nowe Szkoty), a luterańscy kupcy z Gdańska budowali pod okiem opata swoje letnie rezydencje.

Dodatkowo bogactwo Gdańska i wysoki poziom życia mieszkańców oraz atrakcyjne warunki dla indywidualnej kariery były silnym magnesem przyciągającym znane w Europie nazwiska (o czym świadczą starania Jana Sebastiana Bacha o posadę kantora Kościoła Mariackiego). Gdańsk z uwagi na wolności obywatelskie i tolerancję wobec gości miasta był od XVII wieku ewenementem na skalę całej północnej Europy gdzie od połowy XVI wieku rozpoczęło się pasmo wojen religijnych i umacniały się reżimy totalitarne gnębiące swoich obywateli i poddanych.

1. Wieloetniczność i heterogeniczność kulturowa

Wpływy wczesnej Hanzy - kartelu kupców dolnoniemieckich (później miast kupieckich) ze szczególną rolą Lubeki stanowią o genezie emporium gdańskiego, jednakże istota unikatowości Gdańska wiąże się z karierą miasta jako wielkiej nowożytnej metropolii europejskiej (XVI-XVIII w.) składającej się z kilku ośrodków: miasta Gdańska, opactwa cysterskiego w Oliwie i enklawy biskupiej w Biskupiej Górce i Starych Szkotach.

2. Unikatowy region miejscowy Gdańska 1457 - 1814

Gdańsk od roku 1457, kiedy to otrzymał hojne przywileje od króla polskiego Kazimierza Jagiellończyka, stał się właścicielem dużego terytorium domenalnego obejmującego Mierzeję Wiślaną i Żuławy Gdańskie oraz połowę Półwyspu Helskiego. Obszary te stanowiły istotne i trwałe zaplecze gospodarcze miasta.

3. Kontekst regionu Bałtyku

Istotna jest tu najdłuższa kariera Gdańska (1466 - 1772) jako głównego portu morskiego na Bałtyku. Pomimo ustawicznego dyskryminowania portu gdańskiego przez rząd pruski w XIX wieku, Gdańsk utrzymał do II wojny światowej pozycję portu oceanicznego. Klimat wielkiej metropolii portowej utrwalał się w Gdańsku przez stulecia i trwa nadal.

Trwanie historycznej struktury urbanistycznej

1. Główne czynniki historyczne trwałości struktury urbanistycznej historycznego centrum Gdańska
 

 

2. Aktualna polityka przestrzenna władz miasta - kontynuacja planu Buhsego (1866 - 1868) w obecnie sporządzanych planach miejscowych.

Jest rzeczą godną uwagi, że po restytucji samorządu terytorialnego w roku 1990, władze miasta Gdańska z ogromnym szacunkiem i wielką wrażliwością podchodzą do sprawy dobrej kontynuacji historycznej struktury urbanistycznej centrum historycznego miasta. Ponieważ średniowieczne i renesansowe struktury urbanistyczne nie uległy zniszczeniu, jest obecnie możliwe uczytelnienie i dopełnienie substancją architektoniczną historycznych struktur wewnątrzblokowych, gdzie zachowały się gotyckie piwnice - obecnie masowo adaptowane na restauracje, puby i kawiarnie.

Fenomen odbudowy centrum historycznego po 1945 roku - kontynuacja wartości niematerialnych

1. Fenomen odbudowy Gdańska po 1945 roku

Gdańsk historyczny (terytorium w granicach fortyfikacji nowożytnych) od roku 1945 stał się tematem dyskusji ideowych, naukowych i profesjonalnych daleko wykraczających poza sferę przedwojennych doktryn konserwatorskich. Jedynym poligonem doświadczalnym konserwatorów polskich były niewielkie programy odbudowy miast (Kalisz, Działdowo) po I wojnie światowej. Gdańsk był w roku 1945 tematem bez precedensu w historii konserwatorstwa europejskiego. Fakty historyczne związane z procesem decyzyjnym (1946-1948), który doprowadził w konsekwencji do rewitalizacji centrum historycznego Gdańska, przeczą tezie o przemożnej sile uwarunkowań politycznych - przeciwnie, wskazują na znaczenie potencjału intelektualnego i rolę aktywnych jednostek w procesie dziejowym.

Już wiosną 1945 roku Gdańsk stał się atrakcyjnym miejscem osiedlenia dla polskich naukowców (przybywających z Poznania, Wilna, Lwowa, Warszawy), którzy już w 1945 roku reaktywowali Politechnikę Gdańską, a następnie stworzyli Akademię Sztuk Pięknych, Akademię Medyczną i Akademię Ekonomiczną, która stała się zalążkiem przyszłego Uniwersytetu Gdańskiego. Nieliczna grupa intelektualistów - znajdując oparcie w opinii publicznej mieszkańców Gdańska, podjęła udaną akcję, której elementami było: spontaniczne podjęcie remontów budynków już w 1945 roku, uznanie Gdańska za zabytek w roku 1947 i uruchomienie programu inwestycyjnego Zakładu Osiedli Robotniczych, który uzyskał aprobatę rządu w roku 1948. Tak więc inicjatywa gdańska o 2 lata wyprzedziła koncepcję odbudowy Starówki Warszawskiej - będąc pierwszym w Europie programem rewitalizacji miasta po zniszczeniach II wojny światowej. Gdańsk wyprzedził też o lat 10 inicjatywę odbudowy Zamku Malborskiego, będąc pierwszym przykładem takiego szacunku dla europejskiego dziedzictwa kulturowego - kiedy wszystkie wcześniejsze programy restauracji miast historycznych w Europie miały wyraźny nacjonalistyczny czy totalitarny kontekst polityczny.

2. Restytucja programu miasta historycznego w latach 1946 - 1967

Czynniki miastotwórcze pozostały niezmienione (port, stocznia) - stąd duży przepływ ludności, wymiana myśli, liberalizm, atrakcyjność przyciągająca nowych mieszkańców. Miasto zachowało ciągłość, ponieważ wkrótce po 1945 roku zaczęło funkcjonować jako miasto stare - niejako w opozycji do modernistycznej Gdyni.
 

Galeria zdjęć: