Aktualności

18 listopada 2010 roku odbyła się wizja terenu w Karwieńskich Błotach dotycząca skreślenia z rejestru zabytków układu ruralistycznego wsi.

OPINIA

Dotyczy: wszczętego z urzędu postępowania administracyjnego w wprawie o skreślenie z rejestru zabytków układu ruralistycznego Karwieńskie Błota I i II, wpisanego do rejestru zabytków pod nr A-1060, decyzją Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Gdańsku z dnia 17.06.2007r

Podstawa wykonania opinii: pismo Departamentu Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego DOZ-OAiK-6700/473/09[UB-88a/09]/10[KP/KS] z dn.13.08.2010 r.

Opinię sporządzono w oparciu o:

Przedmiotem opinii jest ocena konserwatorska wartości zachowanego historycznego krajobrazu kulturowego pod względem możliwości skreślenia z rejestru zabytków układu ruralistycznego Karwieńskie Błota I i II wpisanego do rejestru zabytków pod nr A-1060.

Uwarunkowania konserwatorskie i ochronne:

Do rejestru zabytków pod nr A-1060 decyzją Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Gdańsku z dnia 17.06.2007 r. wpisany jest układ ruralistyczny wsi Karwieńskie Błota I i II w granicach historycznych wraz z otoczeniem. Granice wpisu zabytku i granice wpisu otoczenia zabytku opisano granicami działek i zaznaczono na mapie załączonej do decyzji i stanowiącej jej integralną część.

Do rejestru zabytków wpisane są indywidualne: dom nr 41 z XVIII w. Nr rej 439 z 04.01.1972 r. oraz cmentarz ewangelicki z XIX w. nr rej 1089 z 24.04.1990 r., znajdujące się w granicach układu ruralistycznego wsi Karwieńskie Błota I i II.

Zespół ruralistyczny wsi Karwieńskie Błota I i II znajduje się w obszarze chronionego krajobrazu Nadmorskiego Parku Krajobrazowego, powołanego Rozporządzeniem Nr 5/94 Wojewody Gdańskiego z dnia 08.11.1994 r., w sprawie wyznaczenia obszarów chronionego krajobrazu, określenia granic parków krajobrazowych i utworzenia wokół nich otulin oraz wprowadzenia obowiązujących w nich zakazów i ograniczeń (Dziennik Urzędowy Województwa Gdańskiego Nr 27 z dnia 25.11.1994 r.). W treści rozporządzenia opisano granice obszaru chronionego, w załączniku 1 do ww. rozporządzenia naniesiono granice obszaru na mapę.

Ustalenia z zakresu ochrony zabytków dla zespołu ruralistycznego wsi Karwieńskie Błota I i II zapisane są w Miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego Gminy Krokowa z 24.07.1992 r. z późniejszym aneksem z dnia 30.07.1993 r., obowiązującym do 31.12.2004 roku, oraz Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Krokowa z dnia 31.10.2003 r..

Opinia

W 1599 roku starosta pucki Jan Wejher sprowadził i osadził na bagnistych łąkach koło Karwi osadników fryzyjskich, nadając przywilej lokacyjny wsi Karwieńskie Błota. Zadaniem osadników było zagospodarowanie bagnistych łąk a efektem ich wieloletniej pracy sprawny system melioracyjny osuszający bagnisty teren, zaprowadzona kultura rolna i charakterystyczne osadnictwo. System melioracyjny regularnie ułożonych rowów, wyznaczających podział gruntów na działki oraz układ osiedleńczy wraz z charakterystyczną zabudową działek przetrwał z niewielkimi zmianami do czasów współczesnych w postaci zachowanego układu ruralistycznego wsi.

Tak zachowany, historyczny układ ruralistyczny wsi chroniony był zapisami Miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego Gminy Krokowa z 24.07.1992 r. z późniejszym aneksem z dnia 30.07.1993 r., który obowiązywał do 31.12.2004 roku, oraz uwzględniony w aktualnie obowiązującym Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Krokowa z dnia 31.10.2003 r.

Decyzją Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Gdańsku z dnia 17.06.2007 r., do rejestru zabytków pod nr A-1060 został wpisany układ ruralistyczny wsi Karwieńskie Błota I i II. Wyznaczone granice wpisu zabytku i otoczenia zabytku zaznaczono na mapie załączonej do decyzji i stanowiącej jej integralną część. Zgodnie z powyższą decyzją oraz załącznikiem do tej decyzji, ochroną objęto tereny wsi Karwieńskie Błota I i II w jej historycznych granicach oraz tereny otaczające, związane przestrzennie i krajobrazowo, stanowiące spójny i jednorodny krajobraz kulturowy o charakterze rolniczym a także typowe dla historycznego osadnictwa holenderskiego podziały gruntów wynikające z układu systemu melioracyjnego, charakterystyczne formy układu i zabudowy siedlisk. Z powyższego wynikają ustawowe przesłanki ochrony wartości zabytkowych i historycznych układu ruralistycznego.

W momencie wpisu układu ruralistycznego wsi Karwieńskie Błota I i II do rejestru zabytków w 2007 roku, obszar wsi objęty był również prawną ochroną krajobrazu tj. znajdował się w granicach Nadmorskiego Parku Krajobrazowego, wyznaczonego rozporządzeniem wojewody gdańskiego z 08.11.1994 roku. Powyższe rozporządzenie, w celu ochrony i zachowania wartości przyrodniczych, historycznych i kulturowych krajobrazu, wprowadzało ściśle określone ograniczenia w użytkowaniu i zagospodarowaniu terenu.

W 2009 roku właściciele nieruchomości - działek położonych w Karwieńskich Błotach I i II, zwrócili się do Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego o skreślenie z rejestru zabytków układu ruralistycznego wsi Karwieńskie Błota I i II wraz ze strefą otoczenia zabytku stwierdzając, że na działkach których są właścicielami nie ma zabytków a ograniczenia wpisu do rejestru zabytków uniemożliwiają inwestowanie. Wobec licznych wniosków właścicieli nieruchomości, Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego wszczął z urzędu postępowanie administracyjne w wprawie skreślenia z rejestru zabytków układu ruralistycznego Karwieńskie Błota I i II, wpisanego do rejestru zabytków wraz ze strefą otoczenia zabytku pod nr A-1060, decyzją Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Gdańsku z dnia 17.06.2007r
Wizję lokalną terenu przy udziale właścicieli działek, przeprowadzono w dniu 18.11.2010 r. (protokół i zdjęcia w załączeniu).

Po zapoznaniu się z materiałami zawartymi w dokumentach sprawy, w tym w szczególności: decyzją o wpisie układu ruralistycznego wsi Karwieńskie Błota I i II, do rejestru zabytków, rozporządzeniem Wojewody Gdańskiego w sprawie powołania Nadmorskiego Parku Krajobrazowego, analizie zapisów w Miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego gminy Krokowa z 1992 r. z późniejszymi zmianami i obowiązującym do 31.12.2004 r., argumentacją właścicieli nieruchomości przedstawioną we wnioskach o skreślenie z rejestru zabytków i w trakcie oględzin terenu oraz na podstawie przeprowadzonej w dniu 18.11.2010 r. wizji terenowej stwierdzam, że:
Wieś Karwieńskie Błota I i II oraz obszar terenów otaczających, związanych przestrzennie i krajobrazowo, stanowi spójny i jednorodny krajobraz kulturowy o charakterze rolniczym i osadniczym, w którym zapisane są i utrwalone, typowe dla kultury osiedlonych na bagiennym polderze olendrów formy zagospodarowania terenu. Są to: grawitacyjny, obecnie w części zmodernizowany system rowów melioracyjnych, wyznaczający charakterystyczny podział własnościowy i funkcjonalny gruntów, charakterystyczne formy ukształtowania zabudowy wsi, zabudowy siedlisk i architektury.

Obszar historycznie lokowanej wsi Karwieńskie Błota zamykał się w wyraźnych granicach terenowych, od północy granicę stanowił brzeg morski i wydmy, od południa droga przebiegająca na granicy linii wzniesień, wschodnią granicę wyznaczała prosta linia uregulowanej do postaci kanału rzeki Karwianki, zachodnią linia kanału zbiorczego z groblami.

System kanałów odwadniających miał regularny układ. Kanały główne tnące poldery na łany w kierunku północ-południe i dwa kanały główne zbiorcze po wschodniej (Karwianka) i zachodniej stronie polderu wyznaczały ramy sieci melioracyjnej, kanały poprzeczne – zbiorcze przecinały poldery sprowadzając wodę do kanałów głównych, pozostałe drobne melioracje tnące poprzecznie poszczególne łany w nieregularną siatkę, były kopane indywidualnie w dostosowaniu do potrzeb. Pierwotny system rozwijał się i był stale doskonalony.

Układ zabudowy wsi układał się dwoma rzędami, skupionymi wzdłuż głównych dróg. Rząd I usytuowany wzdłuż południowej drogi miał nieregularny, luźny układ, rząd II skupiony przy głównej drodze wzdłuż kanału odwadniającego polder I był gęsto i regularnie zabudowany po obu stronach, na odpowiadających im łanach. Zagrody były przeważnie jednobudynkowe w typie holenderskim, tzn. wydłużone, dom mieszkalny, stodoła i budynek inwentarski pod jednym dachem. Oryginalna zabudowa nie zachowała się.

Oryginalny system melioracyjny został częściowo przebudowany około 1957 roku. Prace miały polegać głównie na przekształceniu dotychczasowego systemu grawitacyjnego na wymuszony, likwidacji głównego kanału poprzecznego i budowie nowego kanału w południowej części polderu, odbudowie i zwiększeniu przekrojów istniejących rowów i budowie stacji pomp u ujścia rzeki Karwianki. Przebudowa systemu nie spełniła oczekiwań a zamierzone prace przerwano. Podjęte w 1961 roku prace melioracyjne koncentrowały się na udrożnieniu starych rowów przez powiększenie przekrojów i przywracały pierwotny system grawitacyjnego odpływu wody, wspomagany pompami na ujściu Karwianki.

W trakcie przeprowadzonych oględzin terenu, dokonano wizji całości założenia ruralistycznego wsi Karwieńskie Błota I i II wpisanego do rejestru zabytków, wraz ze strefą otoczenia zabytku. Biorąc pod uwagę, iż przedmiotem postępowania administracyjnego o skreślenie z rejestru zabytków jest zespół ruralistyczny, nie dokonywano oględzin poszczególnych działek wskazywanych indywidualnie przez właścicieli.

Porównując istniejący stan zachowania z archiwalnym planem wsi Karwieńskie Błota i porównując następnie współczesną mapę systemu melioracyjnego obszaru Karwieńskich Błot z archiwalnym planem wsi i układu rowów odwadniających, tworzących oryginalny, historyczny system melioracyjny stwierdzono, że stan aktualny, z niewielkimi zmianami wprowadzonymi w latach 1957 i 1966 odpowiada w pełni stanowi historycznemu. Wprowadzone zmiany polegają przede wszystkim na powiększeniu przekrojów istniejących rowów, zaniechaniu drobnej melioracji poprzecznej w granicach wydzielonych łanów i przekształceniu dawnego systemu grawitacyjnego odprowadzania wody na system wspomagany mechanicznie. Należy przy tym zaznaczyć, że zmiany modernizacyjne w systemie melioracji obszaru wsi Karwieńskie Błota wykorzystujące współczesne techniki i technologie, opierają się na pierwotnym systemie założonym przez osadników w XVII-XVIII wieku i rozbudowanym w XIX wieku a mapa przedłożona jako dowód w sprawie dokumentuje to i potwierdza. Co do zasady, przeprowadzona modernizacja jest więc kontynuacją historycznego rozwoju zabytkowego układu melioracyjnego.

W pełni zachowana jest dawna przestrzeń obu polderów Karwieńskich Błot, z wyraźnymi, historycznie udokumentowanymi granicami skrajnych rowów odwadniających i oryginalnym układem dwóch dróg wyznaczających linie osadnictwa I i II rzędu. Trzon zabudowy rzędowej, kalenicowej, utrzymuje swój historyczny charakter, przy czym coraz liczniejsze przypadki sytuowania nowych budynków szczytowo do ulicy wprowadzają dysharmonię układu. Zachowane są nieliczne oryginalne, pochodzące z początku XIX wieku zabudowania mieszkalne i gospodarcze. Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego z 1992 r., który utracił ważność w 2004 r., dopuszczał w obszarze pasa siedliskowego tworzenie działek i zabudowy odtworzeniowej a założone w planie uwarunkowania poprzez ograniczenie podziałów gruntów i rygory architektoniczne, nadawały ramy kontynuacji historycznego rozwoju zespołu ruralistycznego.

W trakcie oględzin terenu stwierdzono również, że grunty rolne w obrębie pierwotnych działek – łanów, są podzielone na małe działki, które wbrew obowiązującym przepisom są wykorzystywane na cele rekreacyjne, grodzone stałymi ogrodzeniami, zabudowywane substandardowymi domkami letniskowymi i zagospodarowywane nową szatą roślinną. Pojawiające się w całym obszarze łąk i pól wsi Karwieńskie Błota wygrodzenia powierzchni działek zakłócają drogi wędrówki zwierząt a intensywne zagospodarowywanie terenów ogranicza możliwość osiedlania się zwierząt w ich naturalnym siedlisku, powodując konieczność migracji w poszukiwaniu innych, dogodnych miejsc. Równocześnie, wskutek zaniechania gospodarki rolnej, w obrębie dawnych łanów i wzdłuż głównych rowów odwadniających następuje naturalna sukcesja drzew i krzewów, kolonizujących dotychczasowe połacie gruntów ornych, łąk i pastwisk, zmieniając w efekcie walor historycznego krajobrazu kulturowego. Zasypywane są drobne rowy melioracyjne w obrębie dawnych łanów, w wyniku czego system odwodnienia przestaje działać i podnosi się poziom wody gruntowej, a konsekwencją tego jest następnie nawożenie gruzu w celu podniesienia poziomu podmokłego terenu. Czynniki te powodują stały, postępujący proces degradacji przyrodniczej i kulturowej.

Jak wynika z przedłożonych w sprawie dokumentów własnościowych, działki, których powierzchnia waha się w granicach 300 - 5000 m2, zostały wydzielone na terenie o przeznaczeniu rolnym, dla którego obowiązywały odpowiednio dla czasu zakupu - zapisy Miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego gminy Krokowa z 1992 roku z późniejszym aneksem, obowiązujący do 31.12.2004 r., - w stosunku do minimalnej powierzchni działek, przeznaczenia terenu i jego zabudowy, oraz ograniczenia wynikające z rozporządzenia Wojewody Gdańskiego w sprawie powołania Nadmorskiego Parku Krajobrazowego z 1994 roku - w stosunku do zmian form użytkowania i zagospodarowania terenu.

W Miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego gminy Krokowa obowiązującym do 31.12.2004 r., dla obszarów zabudowy usytuowanych wzdłuż głównych dróg dopuszczono działania inwestycyjne pod nadzorem konserwatorskim i tak dla 17.1.MN w Karwieńskich Błotach I dopuszczono wyłącznie adaptacje, rekonstrukcje zabudowy i przebudowy, dla 17.2.MN możliwość realizacji nowych obiektów zgodnie z wytycznymi konserwatorskimi a dla 17.a1MN w Karwieńskich Błotach II dopuszczono jeden rząd zabudowy odtworzeniowej o charakterze właściwym dla danego obszaru, tworzenie działek odtworzeniowych o pow. 1500 m2 dla zabudowy bliźniaczej i 2500 m2 dla zabudowy wolnostojącej w pasie zainwestowania 45-60 m, z jednoczesnym zakazem realizowania budynków gospodarczych i ogrodzeń, stających się pretekstem do adaptacji na cele mieszkaniowe, w pozostałym obszarze oznaczonym symbolami RPO z przeznaczeniem rolniczym. Analogiczne założenia przyjęto w strefie otoczenia zabytku.
Z kolei z rozporządzenia Wojewody Gdańskiego w sprawie powołania Nadmorskiego Parku Krajobrazowego wynika, że na terenie Parku zabrania się m.in. lokalizowania i budowy nowych domków letniskowych i nowych ogrodów działkowych a wyznaczone granice obejmują całość zespołu ruralistycznego Karwieńskich Błot I i II, bez strefy otoczenia zabytku.

Zatem stwierdzić trzeba, że zarówno podział terenu na mniejsze działki jak i późniejsze ich zagospodarowanie na cele rekreacyjne, w tym budowa domków letniskowych, stoi w sprzeczności z przepisami obowiązującego wówczas prawa. Jednak w opinii właścicieli poszczególnych wydzielonych działek, tak obowiązujące do 31.12.2004 r., przepisy miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego jak i obowiązujące aktualnie przepisy ochronne Nadmorskiego Parku Krajobrazowego i wpisu wsi Karwieńskie Błota I i II do rejestru zabytków ograniczają ich prawo własności poprzez zakaz zmiany przeznaczenia i zabudowy. Tymczasem, objęcie ochroną konserwatorską zabytków i krajobrazu terenu polderów wsi Karwieńskie Błota I i II wraz z otoczeniem zabytku, nie oznacza zamrożenia terenu pod względem inwestycyjnym. W swojej opinii z 2001 roku dr E.Raszeja wskazała, że aktualna tendencja do rekreacyjnego zagospodarowania w przyjętej, żywiołowej formie, prowadzić będzie do utraty istniejących walorów i nieuchronnej degradacji a w następstwie utraty posiadanej wartości ekonomicznej. Rozwój powinien nastąpić poprzez odpowiednio skonstruowane wytyczne do zagospodarowania wsi, zapisane w Miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego, nadające priorytet ochrony unikatowego krajobrazu kulturowego i tworzące podstawy zagospodarowania rekreacyjnego przy zachowaniu i wykorzystaniu wszystkich występujących tu wartości historycznych, zabytkowych, krajobrazowych i przyrodniczych.

Podobnie, zdaniem dr arch. Z.Myczkowskiego, wyrażonym w opiniach z 2003 i 2004 roku, fakt bezcennej, unikatowej wartości krajobrazu kulturowego Karwieńskich Błot stoi w opozycji do inwestycyjnej atrakcyjności terenu i społecznego wyobrażenia o potencjalnych korzyściach finansowych wynikających z intensywnego zagospodarowania rekreacyjnego, zaczem rozwój powinien opierać się na zasadzie twórczej kontynuacji w zakresie formy planistycznej i architektonicznej z wykorzystaniem tych wartości kulturowych a nie eksploatacją prowadzącą wprost do nieuchronnej degradacji i utraty posiadanej wartości ekonomicznej.

Jak stwierdzono w trakcie oględzin terenu, historyczny krajobraz kulturowy zespołu ruralistycznego wsi Karwieńskie Błota I i II nie uległ większym zmianom, zachowane są jego cechy charakterystyczne, wyróżniające, będące podstawą wpisu do rejestru zabytków, m.in. historyczny układ systemu melioracyjnego rowów, rolnicze zagospodarowane terenów i ekstensywna zabudowa. W części pól, wskutek zaniechania upraw i wypasu pojawiają się naturalne, sukcesyjne zadrzewienia, które w przyszłości mogą spowodować zatarcie lub zmianę charakterystycznych cech krajobrazu. Całość terenu objętego wnioskiem o skreślenie z rejestru zabytków ma podobne uwarunkowania przestrzenne. W położeniu i krajobrazie istotną cechą charakterystyczną są: bardzo atrakcyjny, szeroki panoramiczny widok we wszystkich kierunkach, ograniczony od północy ścianą lasu wydmowego, opisany wcześniej historyczny układ wydłużonych działek przedzielanych rowami melioracyjnymi oraz typowo rolniczy charakter zagospodarowania. Widoczna historyczna i współczesna zabudowa mieszkaniowa i gospodarcza usytuowana jest wyłącznie w granicach dawnych siedlisk założonych po obu stronach dróg wyznaczających układ rzędowy wsi. Zabudowa jest harmonijna w krajobrazie. Powyższe sprawia, że krajobraz tego miejsca jest nadal szczególnie wartościowy tak pod względem plastycznym i estetycznym jak i historycznym - zabytkowym. Wtórny podział pierwotnych łanów na działki, aktualne naniesienia na wydzielonych działkach – ogrodzenia, niskiego standardu domki letniskowe, zabudowania gospodarcze, nasadzenia drzew i krzewów, wprowadzają dysharmonię krajobrazu historycznego, degradując jego unikatowe wartości.

Ponadto, poszczególne działki, których właściciele wnosili o skreślenie zespołu ruralistycznego wsi z rejestru zabytków, jako pojedyncze elementy, w swoim układzie i formach współczesnego zagospodarowania, pomimo jednostkowo destrukcyjnego wpływu na percepcję krajobrazu historycznego, składają się w całości na zespół ogólnych wartości będących podstawą wpisu wsi Karwieńskie Błota do rejestru zabytków. Z tego względu, zasadność skreślenia z rejestru zabytków nie może być rozpatrywana z perspektywy partykularnych interesów właścicieli poszczególnych działek a w kontekście wartości całego obszaru wpisanego do tego rejestru.

Ponieważ, jak wykazano w toku opinii, krajobraz kulturowy układu ruralistycznego wsi Karwieńskie Błota I i II nie utracił swoich wartości historycznych i zabytkowych, które były podstawą wpisu do rejestru zabytków, wniosek o skreślenie z rejestru zabytków układu ruralistycznego wsi Karwieńskie Błota I i II, wpisanego do rejestru zabytków pod nr A-1060, decyzją Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Gdańsku z dnia 17.06.2007 r. należy uznać za nieuzasadniony.

Maciej Świątkowski

DR INŻ. ARCHITEKT KRAJOBRAZU
RZECZOZNAWCA MINISTRA KULTURY
W DZIEDZINIE: PARKI, OGRODY I CMENTARZE
ORAZ KRAJOBRAZ KULTUROWY
METODOLOGIA PROJEKTOWANIA REWALORYZACJI
I OCHRONY KRAJOBRAZU KULTUROWEGO
02-777 WARSZAWA. PRZYBYLSKIEGO 3 m 4
TEL.(22) 643 77 42, (22) 628 48 41, swiatkowski@kobidz.pl

 Do pobrania: opinia - wersja pdf