mapa strony      newsletter      english version                 BIP

przypomnij hasło     rejestracja
Login      Hasło    

Rejestr Zabytków


I. Wprowadzenie

Sprawy ochrony zabytków reguluje ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. Nr 162 poz.1568).

Art. 7. formami ochrony zabytków są:
  1. wpis do rejestru zabytków;
  2. uznanie za pomnik historii;
  3. utworzenie parku kulturowego;
  4. ustalenie ochrony w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego.

Art. 6. ustawy określa co może być przedmiotem ochrony, ale nie zawiera katalogu zupełnego obiektów, które mogą być wpisane do rejestru. Jest to wyliczenie przykładowe, bowiem zawarte w tym artykule stwierdzenie "w szczególności", wyraźnie wskazuje na możliwości rozszerzającej interpretacji. Oznacza to, że przedmiotem wpisu może być każdy obiekt, o ile istnieje w jakiejkolwiek formie fizycznie postrzegalnej. Nie można natomiast wpisać rzeczy, których istnienie jest przypuszczalne lub prawdopodobne, ale nie udowodnione, np. archeologiczne warstwy kulturowe - przed ich ujawnieniem w drodze wykopalisk.

Zasady prowadzenia rejestru zabytków reguluje Rozporządzenie Ministra Kultury z dnia 14 maja 2004 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem (Dz.U. Nr 124 poz.1305)

Rejestr prowadzony jest w formie odrębnych ksiąg, oznaczonych literami:
  • A - dla zabytków nieruchomych,
  • B - dla zabytków ruchomych,
  • C - dla zabytków archeologicznych.

Rozporządzenie określa szczegółowo merytoryczną zawartość księgi rejestru, a także zwraca uwagę na równoczesną konieczność zgromadzenia odpowiednich dokumentów , towarzyszących wpisowi do rejestru. Zbiór dokumentów zabytków zawiera w szczególności kartę ewidencyjną zabytku oraz dokumentację prawną, konserwatorską, historyczną, ikonograficzną i inwentaryzacyjną. Karta ewidencyjna powinna w szczególności zawierać dane umożliwiające określenie zabytku, jego miejsce położenia lub przechowywania, zwięzły opis cech i wartości kulturowych wraz z dokumentacją fotograficzną oraz dokumentacją pomiarową, a także wskazanie właściciela i użytkownika tego zabytku. Zbiór jest zakładany i prowadzony obligatoryjnie zaś jego uzupełnianie jest obowiązkiem służbowym. Karta ewidencyjna jest określeniem umownym, gdyż dla poszczególnych rodzajów zabytków ma nieco inny charakter.

Rozporządzenie nie określa formy karty ewidencyjnej, zatem można przyjąć, iż - według dotychczas obowiązujących wzorów - podstawową dokumentację dla zabytków nieruchomych stanowią :
  1. dla zabytków architektury i budownictwa - karta ewidencyjna "biała";
  2. dla założeń zieleni - opracowanie ewidencyjne parku (ogrodu, zespołu ogrodowo-parkowego);
  3. dla cmentarzy - karta cmentarza;
  4. dla zabytków archeologicznych - karta ewidencji stanowiska archeologicznego AZP (Archeologiczne Zdjęcie Polski).

II. Wszczęcie postępowania

Wpis do rejestru zabytków następuje na podstawie decyzji administracyjnej wydanej przez wojewódzkiego konserwatora zabytków, która musi spełniać warunki prawne, określone art. 107 § 1 i 2 kpa ( stawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. Nr 98 poz.1071 z 2000 r.).

Wydanie decyzji musi być poprzedzone przeprowadzeniem postępowania, w trakcie którego gromadzi się wszelki materiał dowodowy mający znaczenie dla sprawy (wpisu do rejestru ). Postępowanie wszczyna się z urzędu - tzn. inicjatorem jest wojewódzki konserwator zabytków, albo na wniosek strony - tj. osób lub instytucji, których interesu prawnego sprawa dotyczy (tylko właściciel zabytku nieruchomego lub użytkownik wieczysty gruntu, na którym znajduje się zabytek nieruchomy).

Ponadto prawo zgłaszania wniosku o wpis mają także organizacje społeczne zajmujące się statutowo ochroną dziedzictwa i środowiska kulturowego. Wniosek pochodzący od tych podmiotów, jeżeli nie są stroną postępowania, powoduje wszczęcie postępowania z urzędu (art.31 § 2 kpa). Często istnieją duże trudności w ustaleniu stron, zwłaszcza obecnie, kiedy następują zmiany własności, albo w wypadku wielu właścicieli i użytkowników jednego obiektu.  W przypadku współwłasności należy ustalić wszystkich uprawnionych, a jeżeli nie jest to możliwe organ konserwatorski może zawiesić postępowanie do czasu ustąpienia przyczyn uzasadniających zawieszenie postępowania (art. 97 § 1 pkt 4 kpa ), gdyż kwestie własnościowe można wyjaśnić jedynie na podstawie orzeczenia sądu cywilnego.

O wszczęciu postępowania zawiadamia się strony pisemnie, za zwrotnym potwierdzeniem odbioru zawiadomienia. W zawiadomieniu należy dokładnie określić co jest przedmiotem postępowania - dla ułatwienia stronom zajęcia stanowiska .

Jednym z ważniejszych momentów w toku postępowania jest przeprowadzenie oględzin z udziałem stron, aby zainteresowani mogli wnieść swoje uwagi dotyczące zamierzonego wpisu, jego zasadności lub zakresu, a także - co jest szczególnie ważne - wypowiedzieć się na temat granic obiektu lub terenu, który ma być wpisany do rejestru zabytków . Oględziny są w świetle przepisów kpa jednym z dowodów w sprawie, nie obligatoryjnym, ale ich brak w toku postępowania, jak wynika z praktyki, powoduje najwięcej odwołań od decyzji konserwatorskich. O zamierzeniu przeprowadzenia dowodu z oględzin uczestnicy postępowania muszą być powiadomieni z 7-dniowym wyprzedzeniem (art. 79 kpa).
 
III. Decyzja

Po zakończeniu postępowania dowodowego zgodnie z wymogami kpa - następuje wydanie decyzji o wpisie do rejestru zabytków (art.104 kpa).

Decyzja powinna zawierać (art. 107 kpa):
  1. Oznaczenie organu administracji państwowej.
  2. Datę wydania.
  3. Powołanie podstawy prawnej (odpowiednie artykuły ustawy )
  4. Określenie wnioskodawcy wpisu do rejestru
  • z urzędu
  • na wniosek - w tym wypadku należy podać dokładne dane wnioskodawcy oraz jego tytuł prawny upoważniający do występowania jako strona w sprawie

  1. Rozstrzygnięcie (precyzyjne określenie przedmiotu wpisu do rejestru zabytków)

    * Należy dokładnie nazwać obiekt lub obiekty, których dotyczy decyzja. Podaje się nazwę lub funkcję pierwotną obiektu. W wypadku zmiany pierwotnego przeznaczenia jako drugą część dodaje się funkcję lub nazwę obecną, np.:
  • klasztor (jaki), obecnie szkoła (jaka),
  • cerkiew prawosławna pod wezwaniem ..., obecnie kościół rzym.kat. par./fil. pod wezwaniem.........,
  • cmentarz ewangelicki, obecnie komunalny,
  • hotel "Pod Orłem", obecnie bank ....

* W wypadku zespołu np. zespół pałacowo-parkowy i folwarczny - należy określić ten zespół
i następnie w punktach wymienić wszystkie elementy zespołu, które mają podlegać ochronie.
Jeżeli jakiś obiekt z zespołu np. pałac był już wcześniej wpisany do rejestru - nie wyliczamy go, ale informację o tym fakcie zamieszczamy w uzasadnieniu decyzji, np.:
"ponadto w skład zespołu wchodzi pałac wpisany do rejestru osobną decyzją: nr .... z dnia....."
Również w uzasadnieniu - jeżeli na terenie zespołu wpisywanego do rejestru zabytków znajdują się obiekty nowe lub pozbawione wartości zabytkowych - wskazane jest dodanie wyjaśnienia, "że pozostałe obiekty znajdujące się na tym terenie nie są one objęte ochroną" , lub że "nie podlegają decyzji o wpisie do rejestru " ( dotyczy to zwłaszcza nowych budynków gospodarczych w zespołach folwarcznych, ale również domów mieszkalnych i garaży na terenie parków),

* Wskazane jest również podanie w rozstrzygnięciu materiału, z jakiego zbudowano obiekt lub obiekty ( zdarza się bowiem często, że informacje te - zwłaszcza w odniesieniu do domów mieszkalnych lub budynków gospodarczych, są w ogóle pomijane),

* Jeżeli wpis dotyczy części większego zespołu lub obiektu - należy dokładnie określić tę część i jej granice, np.:
  • budynek frontowy bez oficyn i zabudowy gospodarczej na posesji,
  • elewacja frontowa kamienicy z wyłączeniem wnętrz budynku ,
  • sień przejazdowa z klatką schodową,
  • najstarsza część cmentarza (ograniczona alejami, ogrodzeniem , nr kwater, itp.),

* Należy pamiętać, iż określenia ogólne przedmiotu wpisu, np: park dworski, zespół folwarczny, układ przestrzenny podwórza gospodarczego (w tym przypadku zupełnie nie wiadomo co ma być przedmiotem ochrony ), cmentarz itp., nie oznacza, że wszystkie obiekty znajdujące się na tym terenie podlegają ochronie. Za wpisane do rejestru uważa się obiekty wymienione w rozstrzygnięciu decyzji a nie te, które są przywoływane w uzasadnieniu.

Powinno się zatem wyszczególnić te obiekty, np.:
  • park dworski z elementami architektury parkowej:
  • most kamienny,
  • fontanna na podjeździe,
  • altana,
  • mauzoleum,
  • rzeźba lwa,
  • zespół folwarczny, w skład którego wchodzą:
    • spichrz murowany,
    • stodoła drewniana,
    • kierat,
    • gorzelnia,
    • budynek mieszkalno-gospodarczy
    • gołębnik.

Uwaga - Wpis cmentarza nie chroni pojedynczych nagrobków i pomników, chyba, że są one wyszczególnione w odrębnym załączniku i oznaczone na planie. Powinny one, jeżeli przedstawiają wartość zabytkową, być wpisane indywidualnie do rejestru zabytków ruchomych.

Podobnie przedstawia się kwestia wyposażenia wnętrz sakralnych. Nie powinno się wpisywać "kościoła z wyposażeniem" do rejestru zabytków nieruchomych. Ruchome elementy wyposażenia powinny być wpisywane na podstawie odrębnej decyzji do księgi rejestru "B".

* Konieczne jest podanie dokładnego adresu obiektu:
  • nazwa miejscowości w mianowniku, zwłaszcza w odniesieniu do nazw, których odmiana może być myląca, np: dwór w Janowie (Janów czy Janowo ?)
  • nazwy muszą być zgodne z urzędowym spisem miejscowości; nazwy własne lub zwyczajowe części miejscowości (przysiółki) mogą być dodane jako przybliżenie lokalizacji obiektu,
  • nazwa gminy (koniecznie !) , bo są miejscowości o tych samych nazwach w różnych gminach,
  • nazwa powiatu w formie przymiotnikowej,
  • ulica, nr domu lub na wsi numer posesji. Dotyczy to także obiektów, których identyfikacja wydaje się oczywista - kościół, plebania, ratusz, pałac,
  • numer geodezyjny działki, numer księgi wieczystej, lub - w jej braku - nazwę zbioru dokumentów,

* Należy dokładnie określić granice obiektu, umożliwiające lokalizację w terenie. Jest to szczególnie istotne w wypadku nie pokrywania się granic wpisywanego obiektu z granicami działki geodezyjnej (częste w parkach dworskich i folwarkach objętych jednym numerem geodezyjnym z ziemią uprawną).

Niedopuszczalne jest - stosowane niestety bardzo często - określenie " dom w granicach działki ". Kuriozalny w tym względzie był wpis do rejestru zabytków "kolejowej wieży ciśnień w granicach działki " (tu podano - zgodnie zresztą z obowiązującymi zasadami numery mapy i działki ), po czym okazało się, że działka ma powierzchnię ponad 200 ha i jest zajęta przez kompleks dworca kolejowego.
Nie powinno się również stosować ogólnych określeń w rodzaju "dom z otoczeniem w granicach działki" lub "kościół z otoczeniem w promieniu 50 m." albo "kościół z otaczającym drzewostanem".
"Otoczenie" powinno być jednoznacznie określone, np.: "dom z ogrodem ", "dwór z terenem dawnego parku " (równocześnie powinny być dokładnie określone granice terenu, z przywołaniem numeru ewidencyjnego działki i odniesieniem do załącznika graficznego),
"kościół z cmentarzem w granicach ogrodzenia" . W tym ostatnim przypadku uznajemy, że ochroną jest objęty kościół i cmentarz, natomiast samo ogrodzenie nie jest przedmiotem ochrony. Jeżeli uznajemy, że ogrodzenie ma również charakter zabytkowy - zapis powinien być uzupełniony - "wraz z tym ogrodzeniem".

Jeżeli wpis ma dotyczyć samego budynku lub kilku obiektów na jednej działce bez "otoczenia" należy zapisać "budynek (budynki) w obrysie murów zewnętrznych, położony ( położone) na działce nr......".

Jeżeli określenie zabytku wymaga szerszego opisania, można je umieścić w odrębnym załączniku; wtedy w rozstrzygnięciu musi znaleźć się odpowiednie odesłanie .

  1. Uzasadnienie decyzji

    * Uzasadnienie decyzji składa się z części faktycznej i części prawnej.

    * W części faktycznej należy odnieść się do materiałów dowodowych w sprawie; nie można uzasadnienia skwitować stwierdzeniami w rodzaju : " ze względu na zabytkowy charakter " lub "obiekt spełnia warunki wymienione w art. 6 ustawy". W uzasadnieniu trzeba wskazać istotne wartości zabytkowe i przesłanki decydujące o konieczności wpisania dobra do rejestru zabytków. Służyć temu może m.in. krótki opis obiektu z określeniem form stylowych i czasu powstania, podaniem nazwisk projektantów lub budowniczych itp.

    * Część prawna decyzji zawiera wyjaśnienie prawnej podstawy decyzji z przytoczeniem odpowiednich przepisów prawa.

  1. W decyzji może znaleźć się zapis o rygorze natychmiastowej wykonalności (art. 108 kpa § 1). Wymaga on wykazania przesłanek:
  • zagrożenia wykonalności albo
  • ryzyka szkody dla interesu społecznego.
Należy przy tym pouczyć strony, że nadanie rygoru nie wstrzymuje wykonania orzeczenia nawet w razie wniesienia odwołania (art. 130 § 3 kpa).
Rygor natychmiastowej wykonalności można też nadać osobno (poza decyzją) - postanowieniem (art. 108 kpa § 2)..

  1. Pouczenie o przysługującym stronom odwołaniu od decyzji (art. 127 § 1 i 2 i art.129 kpa).

  1. Załączniki.

* Do decyzji załącza się przede wszystkim :
  • wypisy z ewidencji gruntów,
  • wyrysy z map ewidencyjnych z naniesionym obiektami, granicami terenów objętych wpisem. Najlepiej, aby granice wpisu pokrywały się z granicami działek geodezyjnych. Jeżeli chroniony teren zajmuje tylko część działki geodezyjnej należy go schematycznie oznaczyć na mapie, a granice przedstawić w szczegółowej formie opisowej,
  • często w rozstrzygnięciu decyzji wymienia się, a na planie lub mapie oznacza granice strefy ochrony konserwatorskiej. W ustawie o ochronie zabytków nie znajdujemy takiego określenia - zatem należy używać terminu „otoczenie zabytku” i od razu określić granice tego otoczenia i wpisać teren do rejestru wraz z obiektem,
  • plany zespołów zabudowy, parków itp. Na planie winny być zaznaczone obiekty będące przedmiotem wpisu do rejestru i należy je, ponumerowane, wyszczególnić w legendzie,
  • dodatkowe opisy obiektów,
  • pouczenie o skutkach wpisu do rejestru zabytków.

* Wszystkie załączniki muszą być wyliczone na decyzji i opisane, jako stanowiące jej integralną część (nr i data decyzji, podpis i pieczęć konserwatora).

  1. Wyszczególnienie osób i instytucji otrzymujących decyzję z podziałem na:

* Strony, których decyzja bezpośrednio dotyczy (do wykonania)- otrzymują za zwrotnym potwierdzeniem odbioru,

* Otrzymujących do wiadomości, w tym obligatoryjnie odpis decyzji ze wszystkimi załącznikami dla krajowej ewidencji zabytków w NID.

  1. Decyzja musi być podpisana przez wojewódzkiego konserwatora zabytków lub przez osobę przez niego upoważnioną (nigdy "w zastępstwie") i opatrzona pieczęcią okrągłą.

Po uprawomocnieniu się decyzji wojewódzki konserwator zabytków składa wnioski o ujawnienie wpisu do rejestru zabytków w księdze wieczystej danej nieruchomości oraz o ogłoszenie informacji o wpisie w wojewódzkim dzienniku urzędowym (art. 9.4 i 9.6 ustawy).
 
IV. Uwagi końcowe

  1. Wojewódzki Konserwator Zabytków prowadzi rejestr zabytków znajdujących się na terenie województwa (art.8 ustawy).

  1. Obiekt wpisuje się do rejestru tylko raz. W poprzednich latach, przy kolejnych zmianach administracyjnych w kraju wydawano kilkakrotnie nowe decyzje, odnoszące się do zabytków już figurujących w rejestrze. Jeżeli zachodzi konieczność stworzenia nowego rejestru - jak ma to miejsce od 1999 r. - w związku z nowym podziałem administracyjnym państwa - należy dokonać przeniesienia wpisu do jednej z ksiąg rejestru założonych dla nowego województwa a do informacji o tym fakcie, skierowanej do właściciela zabytku powinna być dołączona kopia decyzji, na podstawie której obiekt został wpisany do rejestru zabytków.

  1. Jeżeli decyzja zawiera pewne braki, np. błędy pisarskie lub rachunkowe oraz inne oczywiste omyłki, to można je usunąć stosując art. 113 § 1 kpa .

    Natomiast wątpliwości co do treści decyzji, polegające np. na nieprecyzyjnym określeniu przedmiotu ochrony, mogą być wyjaśniane tylko na wniosek organu egzekucyjnego lub strony - art. 113 § 2 kpa.

    Na postanowienie wyjaśniające służy zażalenie.

  1. W niektórych przypadkach, jeżeli wyjdą na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne, można wznowić postępowanie na podstawie art. 146 kpa, w wyniku którego uchyla się decyzję dotychczasową lub wydaje nową decyzję rozstrzygającą o istocie sprawy.
     
  2. Jeżeli w drodze nowych badań stwierdzono, iż pewne obiekty w zespole zabytkowym zostały pominięte w decyzji lub, że wpisano np. tylko część parku - należy te obiekty lub obszary wpisać do rejestru zabytków w drodze nowego postępowania administracyjnego, z nowym numerem rejestru, przywołując w uzasadnieniu m.in. na fakt, iż stanowią one elementy zabytkowego założenia wpisanego do rejestru wcześniejszą decyzją ( tu należy podać nr rejestru i datę tej decyzji ).  

Narodowy Instytut Dziedzictwa

00-464 Warszawa, ul. Szwoleżerów 9
tel. (0-22) 629-37-91, 628-48-41
fax: (0-22) 622-65-95
 Informacje o NID
 Edukacja i promocja
 Ochrona i konserwacja
 Zabytki w Polsce