Karty ewidencyjne zabytków architektury i budownictwa

Powstała w 1958 r. w wyniku działań Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków "karta zielona" jest dokumentem dwustronnym o formacie A4. Zawiera ona 37 rubryk, w które wpisywane były podstawowe dane o obiekcie, tzn.: określenie przynależności administracyjnej, nazwa obiektu zabytkowego, wiek powstania, styl budowy, kubatura, powierzchnia zabytkowa i użytkowa, materiał budowlany, z którego były wykonane ściany, sklepienia, stropy, wiązania i pokrycie dachu. Zawiera również informacje o wyposażeniu architektonicznym, autorach obiektu, datach budowy i przebudów oraz informacje o udostępnieniu obiektu, liczbie kondygnacji, pierwotnym i aktualnym użytkowaniu, możliwościach adaptacji, a także o gruntach należących do zabytku. Określano także datę, rodzaj i stopień zniszczeń oraz daty odbudowy, dla których stosowano określenia procentowe. Ważnym uzupełnieniem była informacja o właścicielu i użytkowniku oraz ich adresach, o numerze i dacie wpisu do rejestru jak również podanie nazwy księgi hipotecznej i numeru hipotecznego (dwie ostatnie rzadko wypełniane). W karcie zawarte były również informacje o aktach archiwalnych i inwentaryzacji pomiarowej, a przede wszystkim, cenne dziś: schematyczny plan, fotografie i opis.

Formularz miał rubryki dotyczące przebiegu prac konserwatorskich, ich kosztów oraz przeprowadzanych inspekcji. Zasadniczą akcję ewidencjonowania zabytków na kartach zielonych przeprowadzono w latach 1959-1964. Karty wykonywano do końca lat 60-tych XX w. a sporadycznie również w latach 70-tych. Większość kart dotyczyło zabytków architektury i budownictwa wzniesionych do poł. XIX w., ale wykonywano również karty dla wybitniejszych dzieł późniejszych, karty dla parków i cmentarzy oraz założeń urbanistycznych.

Wykonano około 50 000 kart dla obiektów wpisanych i nie wpisanych do rejestru zabytków. Podziwu godne jest tempo ówczesnej akcji ewidencyjnej. Niestety w wielu wypadkach odbiło się ono na jakości tworzonej dokumentacji. Dziś karty zielone stanowią cenny, choć już archiwalny zbiór informacji o obiektach zabytkowych, ich ówczesnym zasobie i stanie zachowania. Dobór rubryk na karcie miał przede wszystkim znaczenie praktyczne, z czasem informacje w nich zawarte nabrały wagi naukowej. Szczególnie zawarty w nich materiał zdjęciowy, chociaż zróżnicowany technicznie, stanowi unikalną ikonografię dla obiektów zwłaszcza przekształconych, zniszczonych i nieistniejących.
 

Karta ewidencyjna tzw. biała opracowana została w 1975 r. pod kierunkiem prof. Wojciecha Kalinowskiego. Karty białe nie były kontynuacją kart zielonych. Miały tworzyć pierwszą centralną ewidencję architektury i budownictwa w Polsce dla celów ochrony zabytków. Zawiera ona, oprócz danych uwzględnionych na karcie zielonej, obszerniejsze informacje historyczne, opisowe, konserwatorskie, plany sytuacyjne i rzuty obiektów oraz rozbudowany serwis fotograficzny, a także informacje dotyczące bibliografii i archiwaliów.

Karta biała zabytku określa ewidencjonowany obiekt, czas jego powstania, miejscowość i dzielnicę, adres z numerem hipotecznym, przynależność administracyjną według województwa, powiatu i gminy, poprzednią nazwę miejscowości, przynależność administracyjną przed 1 czerwca 1975 roku. Karta zawiera również rubryki dotyczące właściciela zabytku i jego adresu, użytkownika zabytku i jego adresu, numeru rejestru zabytków oraz datę wydania decyzji o jego wpisie do rejestru. Na karcie umieszczane są również zdjęcia, plany sytuacyjne i rzuty obiektu ewidencjonowanego oraz rubryki z informacjami o autorach obiektu, historii jego budowy i stylu. Na szczegółowy opis obiektu, składają się: sytuacja, materiał i konstrukcja, rzut, bryła, elewacje, wnętrza, wyposażenie i instalacje. Karta podaje kubaturę obiektu, jego powierzchnię użytkową, przeznaczenie pierwotne, użytkowanie obecne, prace budowlane i konserwatorskie, ich przebieg i dokumentację po 1945 roku, stan zachowania (fundamenty, ściany zewnętrzne, ściany wewnętrzne, sklepienia, stropy, konstrukcje dachowe, pokrycie dachu, wyposażenie i instalacje). Jest także rubryka na wypisanie najpilniejszych postulatów konserwatorskich. Na formularzu znajdują się również pola do wpisania informacji o aktach archiwalnych i źródłach ikonograficznych (rodzaj, numer i miejsce przechowywania), bibliografii, uwag różnych, danych osób, które opracowują daną kartę pod kątem tekstu, planów i rysunków, fotografii i miejsca przechowywania negatywów u autora, jak również do wpisania adnotacji o inspekcjach, informacji o zmianach (daty, imiona i nazwiska wypełniających) oraz załączniki. Załącznikami do kart są wkładki, na których umieszczane są dodatkowe materiały dotyczące obiektu – opisy, zdjęcia, plany. Pozwalają one także na aktualizację karty, dołączanie nowych informacji lub aktualnych zdjęć.

Formularz karty białej był kilkakrotnie nieznacznie modyfikowany - w związku ze zmianami administracyjnymi kraju, koniecznością uściśleń adresowych oraz potrzebą efektywniejszego rozplanowania rubryk.

W 1983 r. w Ośrodku Dokumentacji Zabytków opracowana została instrukcja wypełniania karty. W 1986 r. opublikowano jej drugie wydanie nieznacznie poprawione. W 2008 r. przygotowano nową instrukcję – zasadniczy schemat wypełniania karty pozostał niemal bez zmian. Korekcie uległy techniczne warunki jej wykonania dla dzieł architektonicznych i budowlanych. Karty ewidencyjne, wykonywane są według jednolitego wzoru dla wszystkich rodzajów obiektów architektury i budownictwa, poczynając od architektury sakralnej i rezydencjonalnej poprzez budowle publiczne i obronne, budownictwo mieszkalne, przemysłowe, folwarczne i gospodarcze aż do obiektów małej architektury - budowle parkowe, studnie, ogrodzenia. W zbiorach Pracowni Rejestru i Ewidencji Zabytków KOBiDZ są również karty dla zespołów budowlanych (np. folwarków, zespołów szpitalnych, fabrycznych itp) oraz zespołów urbanistycznych i ruralistycznych.

Wiele najcenniejszych obiektów do dziś nie posiada karty białej, chociaż jest ona uznawana za podstawową formę ewidencji. W 1986 r. proces sporządzania ewidencji włączyło się Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie wykorzystując własne środki, i korzystając z formularza karty białej. Jego wyspecjalizowana pracownia opracowywała dokumentację budownictwa folwarcznego systematycznie ewidencjonując kolejne obszary.

Jednolity wzór karty ewidencyjnej obowiązuje w całym kraju. Formularz karty białej jest uniwersalny. Umożliwia dokumentację wszelkich istniejących typów zabytków nieruchomych i ich zespołów. Od lat dziewięćdziesiątych wykorzystywany jest również do sporządzania opracowań urbanistycznych i ruralistycznych. Dobrze wykonana karta biała zawiera pełną, kompleksową informację o obiekcie dostosowaną do potrzeb i zakresu działań konserwatorskich. Godny uwagi jest fakt, że opracowany w poł. lat 70. formularz niemalże w pełni spełnia a nawet przekracza dyrektywę Rady Europy Data Core Index on Architectural Heritage z 1992 r.

Nowe wzory białych kart (z podziałem na zabytki wpisanie i niewpisane do rejestru zabytków) nawiązujące bezpośrednio do kart wykonywanych w latach ubiegłych wprowadziło Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w sprawie prowadzenie rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych zagranicę niezgodnie z prawem z dnia 26 maja 2011 r. (DZ.U Nr 113, poz. 661).