DANE KONTAKTOWE
DANE TELEADRESOWE
Wyrażam zgodę na przetwarzanie i przetrzymywanie moich danych osobowych niezbędnych do korzystania z materiałów serwisu przez NID zgodnie z ustawą o ochronie danych osobowych z dnia 29.08.1997r. (Dz. U. Nr 133, poz. 883).

PRZYPOMNIJ HASŁO

INFORMACJE OGÓLNE

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

    DLA WŁAŚCICIELI I ZARZĄDCÓW

    Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

      DLA SPECJALISTÓW

      Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

        << < KALENDARIUM / 2012 / KWI > >>

          DZIEDZICTWO
          KULTUROWE W REGIONACH

          mapa WYBIERZ WOJEWÓDZTWO
           
           
           
          Chełmno – Stare Miasto
          2013.04.02

          Chełmno – Stare Miasto

          "Chełmno - Stare Miasto" - uznane zostało za Pomnik Historii rozporządzeniem Prezydenta RP z 13 kwietnia 2005 r. (Dz. U. nr 64 z 2005 poz. 568).

          Do pobrania: rozporządzenie.pdf

          WARUNKI TOPOGRAFICZNE


          Chełmno położone jest w północnej części Pojezierza Chełmińskiego na zachodnim skraju Wysoczyzny Chełmińskiej. Obszar, na którym leży zespół Staromiejski, tworzy rodzaj „cypla” ograniczonego od północy i zachodu wysoką krawędzią pradoliny Wisły, natomiast od południa blisko czterdziestometrową skarpą schodząca do doliny rzeczki Browiny, łącząc się z pozostałą częścią wysoczyzny od strony północno - wschodniej. Takie ukształtowanie terenu, cenione przed wiekami ze względu na doskonałe warunki obronne, przyczyniło się do założenia średniowiecznego miasta, którego granice zostały ściśle dostosowane do topografii terenu przez otocznie całego obszaru murami miejskimi.

          ZARYS HISTORII MIASTA

          Pierwsza wzmianka źródłowa dotycząca Chełmna pochodzi z 1065 roku i odnosi się do jednej z wcześniejszych osad noszących tę samą nazwę przenoszoną na kolejne miejscowości wraz z ich translokacjami. W obecnym miejscu, miasto usytuowano około połowy XIII wieku, co zostało poprzedzone nadaniem przez wielkiego mistrza Zakonu NMP Hermana von Salza i mistrza pruskiego Hermana Balka, lokacyjnego prawa miejskiego. Akt, wydany 28 grudnia 1233 roku wspólnie dla Chełmna i Torunia, wykraczał poza charakter przywileju lokacyjnego, gdyż nadane w nim swobody i uprawnienia, stały się prawem nazywanym chełmińskim, które stosowane było jako wzorzec dla nowo zakładanych miast nie tylko na obszarze państwa krzyżackiego, ale także Polski. Od końca XIII wieku następuje bardzo dynamiczny rozwój Chełmna, którego podstawą był handel tranzytowy, oparty głównie na kontaktach z Polską, Rusią, Węgrami oraz Flandrią. Do końca XIV wieku miasto należało do Hanzy jednak stopniowo traciło znaczenie w handlu zagranicznym na rzecz Torunia. W tym przełomowym dla życia Chełmna okresie, Zakon podjął inicjatywę założenia uniwersytetu, co zaowocowało uzyskaniem w 1386 roku od papieża Urbana VI aktu erekcyjnego.

          Po klęsce Zakonu pod Grunwaldem, Chełmno wraz z innymi miastami Prus, poddało się królowi Polskiemu i złożyło mu hołd, odgrywając następnie wiodącą rolę w zawiązanym w 1440 Związku Pruskim. Po wojnie trzynastoletniej i okupacji przez wojska zaciężne w 1479 powróciło pod władzę króla polskiego. W 1505 roku Aleksander Jagiellończyk darował je na własność biskupom chełmińskim, a wieku XVI Chełmno ponownie przeżywało okres rozwoju gospodarczego czemu kres położyły wojny polsko - szwedzkie oraz liczne epidemie. Zubożenie i wyniszczenie miasta spowodowało wydanie zgody na osiedlanie się wcześniej wypędzonych protestantów oraz licznej grupy Szkotów. Wiek XVIII nie był korzystny także dla Chełmna, podobnie jak i większości miast chylącej się ku upadkowi Rzeczypospolitej Szlacheckiej. W czasie pierwszego rozbioru Polski, Prusy Królewskie a z nimi i Chełmno zagarnięte zostały przez państwo pruskie. Początkowo król pruski Fryderyk II postanowił podnieść rangę miasta, aby konkurowało z pozostającym jeszcze w rękach polskich Toruniem. Wówczas zbudowano manufakturę produkującą sukno do pracy, do której sprowadzono kolonistów, założono także szkołę kadetów dla synów szlachty z dawnych Prus Królewskich. W latach 1807 - 1815 Chełmno wchodziło w skład Księstwa Warszawskiego, by po Kongresie Wiedeńskim wrócić pod zabór pruski. W ciągu następnych stu lat miasto doczekało się rozwoju cywilizacyjnego na skalę swej wielkości i liczby ludności, żyjąc przede wszystkim z obsługi swego rolniczego zaplecza. Korzystnie na rozwój miasta wpłynęły umieszczenie w nim władz powiatowych, ciągłe rozbudowywanie garnizonu oraz rola ośrodka szkolnego. Klęska Niemiec w I wojnie światowej i ustalenia traktatu wersalskiego przyznały Chełmno Polsce. Czasy II Rzeczypospolitej nie zmieniły zasadniczo obrazu miasta, industrializacja nastąpiła dopiero w latach 60. XX wieku, co przyczyniło się do rozbudowy układu przestrzennego miasta, nie wpływając jednak na stopień zachowania jego historycznej przestrzeni urbanistycznej, ograniczonej linią murów miejskich. Zdecydowana część nowej zabudowy zlokalizowana została poza wydzielonym zespołem staromiejskim.

          Przyszłość Chełmna, dzięki walorom położenia w wyjątkowym krajobrazie oraz dzięki istniejącej substancji zabytkowej wraz z czytelnym – zachowanym układem urbanistycznym jest doskonałym podłożem do stworzenia programu turystycznego, w którym prezentowane będą wybitne walory kulturowe i krajobrazowe miasta. Miasto to posiada bowiem wyjątkowej jakości zasoby dziedzictwa kulturowego stanowiące podstawę strategii jego rozwoju. Zespół staromiejski, wpisany decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Bydgoszczy (nr rej. A/281/116 z dnia 30 kwietnia 1954 roku) do rejestru zabytków, stanowi przedmiot szczególnej troski władz miasta a ochrona jego niezakłóconej, średniowiecznej struktury przestrzennej stanowi ważki element polityki przestrzennej miasta. Wpis na Listę Pomników Historii Prezydenta RP, stanowi nie tylko jedną z form ochrony unikatowego założenia. Jest jednocześnie istotnym elementem noblilitującym Chełmno. Przyczynia się także do wzmocnienia strategii marketingowej miasta w zakresie systemu określającego średnio i długodystansowe zasady i reguły działania wyznaczające ramy aktywności rynkowej miasta. Najszersze możliwości w tym zakresie dają niepodważalne walory turystyczne, których rdzeniem są wyjątkowe, wielopłaszczyznowe zasoby dziedzictwa kulturowego skupione na stosunkowo niewielkiej przestrzeni.

          ANALIZA UKŁADU PRZESTRZENNEGO PIERWOTNEGO UKŁADU

          Granice przestrzennego układu średniowiecznego miasta, zamknięte zostały murami obronnymi, których przebieg dostosowano do topografii i terenu, prowadząc je wzdłuż krawędzi wysoczyzn. Wewnątrz murów zaplanowany został regularny układ przestrzenny oparty na krzyżujących się przy rynku dwóch podstawowych ciągach komunikacyjnych: ulic Grudziądzka - Szkolna oraz prostopadle do nich: Rybacka - Toruńska, uzupełniony równoległymi do głównych kierunków ciągami ulic tworzącymi czterolicowy typ układu przestrzennego. Jego centralną część zajmuje prostokątny rynek o wymiarach 157 x 113 metrów, należący do największych płyt rynkowych w Polsce. Przecinające się pod kątem prostym ulice wydzielają prostokątne i kwadratowe bloki zabudowy z zachowanymi od czasów średniowiecza pierwotnymi parcelami budowlanymi wytyczonymi według miar tzw. pręta chełmińskiego. Czas powstania istniejącego, zachowanego bez zmian układu urbanistycznego wiąże się z datą powtórnego przywileju lokacyjnego z 1251 roku. Jednym z elementów krajobrazu kulturowego, będącym wyznacznikiem tożsamości miasta są niematerialne świadectwa kultury, będące dokumentami historii – toponimia miasta w zakresie zachowanych do obecnych czasów dawnych nazw dzielnic – (Rybaki) i ulic (Wodna).

          WYBRANE OBIEKTY WCHODZĄCE W SKŁAD ZESPOŁU URBANISTYCZNEGO CHEŁMNA:

          MURY I BRAMY


          Jednym z wyjątkowych elementów struktury przestrzennej miasta są zachowane niemal w pełnej długości mury obronne, wzmocnione basztami i bramami miejskimi, które decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Toruniu, zostały wpisane do rejestru zabytków (nr rej. A/6542/ 1957 z dnia 18 października 1934 roku). Ciąg zachowanych murów mierzy blisko 1 700 metrów długości w większości zachowanych w pełnej wysokości. W ostatnich latach, staraniem władz miasta i przy znaczącym wsparciu środkami finansowymi państwa, przeprowadzono skomplikowane prace konserwatorskie, dzięki którym udało się skutecznie ustabilizować zagrożone zawaleniem odcinki murów.

          Jak wyżej wspomniano, mury poprowadzono wzdłuż krawędzi wysoczyzny, wykorzystując doskonałe warunki obronne. W miejscach łatwiej dostępnych, tj. od strony wschodniej i zachodu, znajdowały się fosy wypełnione wodą, w których miejscu w XIX wieku zostały założone parki tworzące tzw. planty, obecnie oddzielające zespół staromiejski od pozostałej części miasta, tworząc otulinę historycznego zespołu. W systemie obronnym występują różne typy baszt: otwarte od strony miasta oraz zamknięte prostokątne, jak też okrągłe wieże znajdujące się w południowym odcinku murów. Pierwotne blankowanie murów posiadało zamurowane później strzelnice oraz odsadzkę od strony wewnętrznej, na której umieszczony był drewniany pomost - ganek skomunikowany z baszami i bramami. Podwyższenie murów do obecnej zachowanej w wielu fragmentach wysokości, nastąpiło po 1563 roku. Dostęp do miasta umożliwiały usytuowane przy wylotach ulic bramy uzupełnione przedbramiami, z których zachowała się położona po wschodniej stronie miasta Brama Grudziądzka, zachowana dzięki sakralnej funkcji, którą pełniła od XVII wieku – od wschodniej strony, na zewnątrz murów dobudowano do niej kaplicę. Brama ta została wpisana do rejestru zabytków 18 października 1934 roku (A/141/59).

          KOŚCIÓŁ PW. ŚW. JANA CHRZCICIELA I ŚW. JANA EWANGELISTY ORAZ ZESPÓŁ KLASZTORNY CYSTEREK/ BENEDYKTYNEK

          Zakon Cysterek został sprowadzony do Chełmna, zapewne z Himmelpforte nad Menem, w 2 poł. XIII wieku, prawdopodobnie z inicjatywy biskupa chełmińskiego Fryderyka von Hausen i mistrza krajowego Ludwika von Baldersheim. Legenda wprawdzie głosi, iż konwent ze śląskiej Trzebnicy osadził w Chełmnie jeszcze w 1230 r. biskup misyjny Chrystian, lecz brak na to dowodów. Pierwsza wzmianka o chełmińskich cysterkach pochodzi z dokumentu wystawionego w 1285 r. przez biskupa chełmińskiego Wernera, który potwierdził nadanie na rzecz konwentu dokonane w 1266 przez Bertolda z Czystego i jego żonę Krystynę. Z kolei dokument z 1267 r. zaświadcza, iż na prośbę biskupa chełmińskiego Fryderyka von Hausen i krzyżackiego mistrza krajowego Ludwika von Baldesheim chełmińska rada miejska nadała cysterkom cztery działki budowlane na terenie miasta należące poprzednio do Konrada z Papowa. Zakonnice stały się także właścicielkami jednej z bram miejskich, jednakże pod warunkiem utrzymania straży w tej części miasta oraz ponoszenia kosztów napraw leżących tam umocnień obronnych (wówczas jeszcze drewnianych). Cysterki zostały także zobowiązane do sfinansowania w swojej części miejskich obwałowań murów ceglanych. Dokument z 1267 r. dopuszczał także możliwość przeniesienia konwentu poza mury miejskie. Przypuszczalnie cysterki miały być pierwotnie osiedlone w Czystem, ale wobec stałego niebezpieczeństwa grożącego wówczas ze strony plemion pruskich, zakonnice osiadły za bezpieczniejszymi murami Chełmna. Konwent otrzymywał pod koniec XIII w. i w XIV w. liczne nadania ze strony biskupów chełmińskich, dostojników krzyżackich, chełmińskich mieszczan, właścicieli ziemskich, a także książąt pomorskich. W 1282 r. chełmiński konwent cysterek i ich dobra objął szczególną protekcją papież Marcin IV.

          Klasztor budowano od połowy XIII do początków XIV w. W jego skład włączono wcześniejsze fragmenty warowni krzyżackiej (m.in. zachowanej do dziś tzw. wieży Mestwinaściwoja). Kościół klasztorny pw. śś. Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty został zbudowany w kilku etapach pomiędzy około 1280 a 1330 r. Poświęcenie kościoła odbyło się 21 września 1265 r. Pod koniec XIII w. wzniesiono mury obwodowe. Około 1310-1320 r. przesklepiono kościół dolny, a około 1330 r. przesklepiono kościół górny oraz zbudowano gotyckie półszczyty zachodnie przy wieży. Do najcenniejszych zachowanych zabytków z tego okresu należy wykonana po 1275 r. płyta nagrobna Arnolda Lischorena i jego braci, z wyobrażeniem opatki Zofii.

          W 1349 r. część cysterek wysłano do nowo założonego klasztoru w Królewcu. Prawdopodobnie z 1388 r. pochodzi wystawiony przez ksienię Małgorzatę dokument o wspólnocie duchowej klasztorów z Chełmna i Torunia. Konwent poniósł znaczne straty materialne w wyniku wojny trzynastoletniej. W XV wieku pomiędzy 1461 a 1483 r. nastąpiła zmiana reguły zakonnic z chełmińskiego konwentu z cysterskiej na benedyktyńską. Po raz pierwszy chełmińskie benedyktynki wystąpiły w dokumencie z 1483 r. Jedną z przełożonych konwentu w Chełmnie w XV w. była siostra Mikołaja Kopernika.

          W okresie rozprzestrzeniania się w miastach pruskich idei reformacji klasztory przeżywały poważny kryzys. Dotknął on także konwent chełmiński, który opustoszał również w wyniku wojen i zarazy. W klasztorze pozostało jedynie kilka mniszek. Ostatnia benedyktynka zmarła w 1578 r. Konwent uratowała Magdalena Mortęska, siostrzenica biskupa chełmińskiego Piotra Kostki, która wraz z kilkoma towarzyszkami przybyła pod koniec 1578 r. do klasztoru w Chełmnie, zostając niebawem ksienią zgromadzenia. Była to wybitna postać swej epoki, odznaczająca się wieloma talentami, m.in. wielką pobożnością i przedsiębiorczością. Dzięki niej klasztor benedyktynek chełmińskich odżył i wypełnił się nowicjuszkami z najlepszych rodzin szlacheckich i mieszczańskich ziemi chełmińskiej. Działalność Mortęskiej, która była także autorką zreformowanej reguły benedyktynek, wykraczała poza Prusy Królewskie, docierając do granic ówczesnej Rzeczpospolitej. Dzięki fundacjom polskich magnatów, których córki przywdziewały habity chełmińskich benedyktynek, powstało 20 nowych klasztorów tego zgromadzenia, których macierzystym konwentem było Chełmno. Za rządów ksieni Mortęskiej prowadzono w klasztorze chełmińskim wiele prac budowlanych. Gruntowanie przebudowano zabudowania klasztorne. Przed 1598 r. powstała przy prezbiterium kościoła klasztornego kaplica św. Marii Magdaleny. Do niej dobudowano w 1603 r. kolejne kaplice: św. Benedykta i św. Anny wraz z kryptami grobowymi oraz podwyższono wieżę. W 1617 r. przy wieży, nad emporą założono mały chórek, a w 1619 r. Mortęska ufundowała manierystyczny, piaskowcowy portal. Okres największej świetności klasztoru chełmińskiego przerwały wojny polsko-szwedzkie. Ksieni Mortęska zmarła w 1631 r. w opinii świętości.

          Po zajęciu Chełmna przez Prusy w wyniku I rozbioru Polski, dobra zakonne zostały przejęte przez nowe władze. Do dalszego zubożenia kongregacji doprowadziły wojny napoleońskie i antykatolicka polityka rządu berlińskiego. W 1821 r. władze pruskie wydały dekret o kasacie klasztoru chełmińskiego. Kościół i klasztor przejęły rok później zakonnice ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia, które od końca XVII wieku działały w Chełmnie. Nowe lokatorki uruchomiły w klasztorze najpierw szpital, a od 1845 r. szkołę elementarną dla dziewcząt. Kościół klasztorny został wówczas także odremontowany. W 1854 r mieścił się tu prowadzony przez siostry Wyższy Zakład dla Panien z internatem na 200 uczennic. Wobec nowych funkcji, siostry miłosierdzia przebudowywały i rozbudowywały budynki klasztorne. Od 1863 r. klasztor chełmiński jest siedzibą przeniesionego z Poznania domu centralnego prowincji zakonnej. W czasie Kulturkampfu, w 1875 r. władze pruskie zlikwidowały nie tylko szkołę, ale także pensję i ochronkę dla małych dzieci. Pozostawiono jedynie szpital, który w następnych latach rozbudowywano. Przed 1866 r. obszar klasztoru powiększono o trzy działki położone w północnej pierzei ulicy Dominikańskiej. W 1886 r. odnowiono ołtarze w kościele klasztornym, a następnie przekształcono kaplicę św. Marii Magdaleny. Przed 1888 r. została rozebrana kaplica św. Anny, a kaplica św. Benedykta obniżona i zamieniona na składzik. Następny remont kościoła nastąpił w 1895 r., kiedy ponownie przesklepiono kaplicę św. Antoniego i zakrystię. Około 1897 r. cały teren dawnych i nowszych zabudowań szpitalnych i klasztornych został odgraniczony wspólnym murem. W 1905 r. miało miejsce odnowienie ołtarzy w kościele. W 1932 r. w przeprowadzono prace konserwatorskie, podczas których odkryto gotyckie polichromie. Dnia 17 grudnia 1929 roku, obiekt został wpisany do rejestru zabytków (A/11/10).

          KOŚCIÓŁ PODOMINIKAŃSKI PW. ŚW. PIOTRA I PAWŁA

          Początki chełmińskiego konwentu dominikanów datują się na 1233 r. W 1244 r. przeor Herman dokonał z władzami miasta zamiany na 35 lat ogrodu warzywnego na plac pod cegielnię, co związane było najprawdopodobniej z podjęciem budowy kościoła. W 1307 r. władze Chełmna wykupiły od zakonu wybudowaną kosztem Dominikanów basztę w murach miejskich.

          Istniał już wówczas klasztor. Kościół wzniesiony od połowy XIII wieku do trzeciej ćwierci XIV w kilku etapach. Z pierwszego etapu przypadającego na lata 1240 – 50, zachowane pozostałości kruchty o cechach późnoromańskich, znajdujące się w obrębie obecnej neogotyckiej. Następnie, w 3 ćwierci XIII w. zbudowano północną ścianę wschodniego przęsła prezbiterium. W końcu wieku XIII i na początku XIV ukończono całe prezbiterium. W 1 połowie XIV wieku wzniesiono dwunawową, niesymetryczną halę korpusu, którą w 3 ćwierci XIV wieku przekształcono na niesymetryczną trójnawową halę. W 4 ćwierci XIII w. powstało przyległe do prezbiterium kościoła wschodnie skrzydło klasztoru, powiększone w 2 ćwierci XIV w. W 1307 r. władze Chełmna wykupiły od zakonu wybudowaną kosztem Dominikanów basztę w murach miejskich.

          Budowa kościoła trwała od połowy XIII w. do 3 ćwierci wieku XIV. Pierwszy etap to wzniesienie w latach 1240-1250 późnoromańskiej kruchty (obecnie w obrębie neogotyckiej). Następnie, w 3 ćwierci XIII w. zbudowano północną ścianę wschodniego przęsła prezbiterium. W końcu wieku XIII i na początku XIV ukończono całe prezbiterium. W 1 połowie XIV wieku wzniesiono dwunawową, niesymetryczną halę korpusu, którą w 3 ćwierci XIV wieku przekształcono na niesymetryczna trójnawową halę.

          W 2 połowie XVII wieku zostały podwyższone ściany nawy głównej, co zmieniło dotychczasowy – halowy układ korpusu kościoła na bazylikowy. Przebudowano wówczas także kruchtę i zakrystię. W XVII i XVIII w. przebudowano również klasztor. W 1720 r. miał miejsce pożar dachu kościoła.

          W 1829 r wobec likwidacji przez władze pruskie zakonu, wystrój kościoła został przeniesiony do innych kościołów katolickich. W 1830 r. spłonęły przylegające do kościoła budynki klasztorne, a w 1834 r. kaplica św. Jacka. Podominikański kościół został przez władze przekazany chełmińskiej gminie ewangelickiej, która w 1841 r. adaptowała go do swych potrzeb. W 1872 r. dobudowano neogotycką kruchtę wraz z dzwonnicą na piętrze. W 1882 w miejsce barokowej zakrystii z XVII-XVIII w. zbudowano nową w stylu neogotyckim, a także nową kaplicę. W 1892 r. kościół był odnawiany i przebudowywany. Dnia 30 listopada 1929 roku, obiekt został wpisany do rejestru zabytków (A13/12). W ostatnich latach prowadzono prace zabezpieczające więźby dachowej.

          KOŚCIÓŁ ARCHIPREZBITERIALNY PW. WNIEBOWZIĘCIA NAJŚWIĘTSZEJ MARII PANNY

          Pierwszy kościół chełmiński – fara Chełmna. Pierwsze wzmianki o kościele parafialnym Chełmna pochodzą z 1233 r., kiedy to w chełmińskim przywileju lokacyjnym krzyżacy wyznaczyli na jego zabezpieczenie materialne znaczny majątek ziemski. Obecny kościół był budowany w latach około 1280-1320 (w dokumencie z 1311 r. wzmiankowane są prace budowlane). Wznoszono go w dwóch fazach. Najpierw postawiono prezbiterium i północną nawę boczną (pierwotnie niższą). W fazie drugiej ukończono budowę całego korpusu nawowego wraz z wieżą północną. Wieżę południową pozostawiono niedokończoną. Z 1326 r. pochodzi fundacja przy ołtarzu św. Katarzyny. W 1333 r. wspomniano wieżę kościoła chełmińskiego, jako proponowany wzór dla budowanej wówczas katedry w Królewcu. W końcu XIV w. dobudowano kaplicę Bożego Ciała. W 1501 r. pożar strawił wieżę kościelną. W 1519 r. kościół podniesiony do rangi kolegiaty. W okresie 1519-1538 pod zarządem zgromadzenia Braci Wspólnego Życia sprowadzonych z Holandii przez biskupa chełmińskiego Jana Konopackiego do prowadzenia w Chełmnie szkoły. W 1560 fundacja kaplicy Matki Boskiej Bolesnej Chełmińskiej przez kasztelana chełmińskiego Jana Niemojewskiego. Częściowe odnowienie kościoła w okresie 1659-1660. Powstał wówczas także barokowy wystrój kaplicy Bożego Ciała. Nad prezbiterium dobudowano sygnaturkę. Od 1676 r. kościół znajdował się pod zarządem zgromadzenia misjonarzy. W 1724 r. wzmiankowane jest uszkodzenie wieży. W 1772 r. kościół utracił tytuł kolegiaty. W 1825 r. władze pruskie usunęły z Chełmna misjonarzy. W latach 1843 i 1864 odnawiano szczyty świątyni. W latach 1883-1884 kościół restaurowano w duchu neogotyckim. W okresie międzywojennym odkryto i zakonserwowano oryginalne polichromie gotyckie oraz w latach 1925-1928 wykonano nowe polichromie (przez Stanisława Smoguleckiego). 30 listopada 1929 roku obiekt wpisano do rejestru zabytków (A/10/9). Kościół farny należy do grupy najstarszych i największych świątyń Pomorza Wschodniego, jest wybitnym dziełem architektury gotyckiej o randze odpowiadającej znaczeniu, jakie miasto odgrywało niegdyś w regionie.

          KAPLICA PW. ŚW. MARCINA

          Zbudowana około 2 ćwierci XIV w. Pierwszy raz wzmiankowana w 1421 r. Wnętrze przekształcone w XVII w. W XIX w. kolejne przekształcenie wnętrza. W tym czasie kaplica straciła swą funkcję sakralną. Była użytkowana jako sala zebrań. W latach 1937-1938 przeprowadzono w niej prace remontowe. Obecnie pełni funkcje pomocnicze dla kościoła farnego, od 13 lipca 1936 roku wpisana do rejestru zabytków (A162/75).

          RATUSZ

          Siedziba władz miejskich Chełmna. Zbudowany został około 1298 r. jako najprawdopodobniej jednopiętrowy budynek na planie prostokąta, z wieżą od strony południowej.

          Powiększono go i gruntownie przekształcono w stylu manierystyczno - renesansowym w latach 1567-1572. W latach 1584-1596 wzniesiono wieżę. Zegar na wieży wykonał w 1590 r. Grzegorz Wilhelm z Torunia.

          Pod koniec XVII w. przeprowadzono drobne przekształcenia wnętrza. W 1719 przebudowano hełm wieży, a dwa lata później zastąpiono go nowym. W 1743 Jan Roszkowski wykonał nową dekorację malarską Sali Sądowej.

          W latach 1835-1838 dokonano częściowego przekształcenia wnętrz, a w 1849 r. odnowiono hełm wieży. W latach 1884-1887 ratusz odnowiono i częściowo przebudowano według projektu T.W. Hermanna. Dodano wówczas drugie piętro i wybito okna w attyce.
          W latach 1956-1959 przeprowadzono prace konserwatorskie, podczas których odkryto pozostałości ratusza gotyckiego. Od 1975 r. w budynku ratusza mieści się Muzeum Ziemi Chełmińskiej. Od dnia 29 sierpnia 1929 roku obiekt figuruje w rejestrze zabytków (A/13).

          Linki:
          www.chelmno.pl
          www.chelmno.fr.pl