DANE KONTAKTOWE
DANE TELEADRESOWE
Wyrażam zgodę na przetwarzanie i przetrzymywanie moich danych osobowych niezbędnych do korzystania z materiałów serwisu przez NID zgodnie z ustawą o ochronie danych osobowych z dnia 29.08.1997r. (Dz. U. Nr 133, poz. 883).

PRZYPOMNIJ HASŁO

INFORMACJE OGÓLNE

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

    DLA WŁAŚCICIELI I ZARZĄDCÓW

    Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

      DLA SPECJALISTÓW

      Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

        << < KALENDARIUM / 2012 / KWI > >>

          DZIEDZICTWO
          KULTUROWE W REGIONACH

          mapa WYBIERZ WOJEWÓDZTWO
           
           
           
          Częstochowa – Jasna Góra, zespół klasztoru oo. paulinów
          2013.04.02

          Częstochowa – Jasna Góra, zespół klasztoru oo. paulinów

          "Częstochowa – Jasna Góra - zespół klasztoru oo. Paulinów" została uznana  za Pomnik Historii zarządzeniem Prezydenta RP z 8 września 1994 (Monitor Polski 1994 nr 50 poz. 413).

          Do pobrania: zarządzenie.pdf

          Klasztor o. o. Paulinów założony został w 1382 r, na wzgórzu obok Starej Częstochowy - miasta średniowiecznego nad rzeką Wartą (lokacja na prawie średzkim po 1370), położonego na pograniczu trzech ziem dawnego Królestwa Polskiego: Małopolski, Wielkopolski i Śląska. Klasztor posadowiony jest na wydatnym wzniesieniu, w obrębie zachodniej kulminacji pasma Jury Krakowsko-Częstochowskiej, w malowniczym krajobrazie stanowiącym unikatowy rezerwat geologiczno-przyrodniczy. Miejsce to, zwane po łacinie Clarus Mons, w okresie średniowiecza jeszcze, począwszy od 1. połowy XV w., stało się znane jako jedno z głównych centrów pielgrzymkowych nie tylko w Królestwie Polskim, ale także w Europie środkowej i wschodniej. Od tamtej pory nieprzerwanie funkcjonuje przy klasztorze najważniejsze w Polsce sanktuarium maryjne. Związane jest ono z kultem ob¬razu Matki Boskiej Częstochowskiej, w latach 1382-1384 ofiarowanego tu przez fundatora klasztoru księcia Władysława Opolskiego (Opolczyka) palaryna Polski i Węgier, lub wg innej hipotezy, przez węgierski Dom Andegawenów. Obraz, przedstawiający N. M. Marię z Dzieciątkiem w typie Hodegetrii, czczony jest w Polsce jako cudowny i jako narodowa relikwia o charakterze palladialnym. Malowidło wykonane temperą na płótnie nałożonym na deski, składa się z dwóch różnych stylowo ł czasowo warstw: z ikony typu wschodniego (XI-XII w.), z której pozostało podobrazie, oraz z istniejącego wizerunku (XIV w. lub 1430-1434), powtarzającego bizantyjski schemat w gotyckiej konwencji łacińskiej.

          Zespół architektoniczny na Jasnej Górze narastał wokół sanktuarium w ciągu sześciu stuleci. W swym ogólnym wyrazie barokowy, o zróżnicowanym układzie przestrzennym i bogato ukształtowanej sylwecie będącej ważną dominantą w panoramie miasta, składa się on z części sakralnych, mieszkalnych i gospodarczych, zamkniętych w obrębie obwarowań twierdzy z połowy XVII w.

          Z najnowszych badań architektonicznych wynika, iż zabudowania klasztoru zostały usytuowane w obrębie wcześniej tu istniejącej warowni z czasów panowania Kazimierza Wielkiego (1333-1370), należącej do systemu obronnych zamków w paśmie Jury Krakowsko-Częstochowskiej, na pograniczu Małopolski i Śląska (tzw. Szlak Orlich Gniazd). Pierwotny gotycki kształt zespołu jasnogórskiego z XIV-XV w. wzorowany był na planie macierzystego klasztoru Paulinów przybyłych z Węgier, z konwentu św. Wawrzyńca pod Budą. Istotną cechą tego założenia była idea wieczystej adoracji relikwii i wyrażona przez zespolenie kaplicy - sanktuarium z czworobokiem krużganków łączących kościół z częściami mieszkalnego klasztoru. Na Jasnej Górze z tego średniowiecznego założenia przetrwały do dziś, z przekształceniami, jedynie części sakralne.
          Kościół pierwotnie jednonawowy, wzniesiony około 1425, został rozbudowany około 1463 na rozległą świątynię pielgrzymkową typu halowego. W 1. połowie XVII w. od południa wzniesiono kopułowy ciąg dwóch kaplic, kruchty i dzwonnicy, a od zachodu wielokondygnacjową wieżę. Po pożarze w 1690, zachowując gotyckie mury, przebudowano świątynię w typie bazylikowym, przyozdabiając jej wnętrze w 1. połowie XVIII w. marmoryzacją i bogatym sztukatorskim wystrojem w duchu późnego baroku śląskiego.

          Sanktuarium cudownego obrazu z XVI w. powiększono od zachodu o renesansowy, filarowy krużganek. W latach 1641-1644 dokonano dalszej zasadniczej rozbudowy sanktuarium, wznosząc na miejscu rozebranego gotyckiego klasztoru manierystyczny, trójnawowy, emporowy korpus, łączący pierwotną gotycką kaplicę, przekształconą w prezbiterium, z tymże renesansowym krużgankiem.

          Nowy klasztor, położony od północnej strony zabudowań sakralnych, wznoszony był sukcesywnie przez XVII i 1. tercję XVIII w. Rozległy, trójkondygnacjowy zespół zgrupowany został wokół dwóch prostokątnych podwórców - większego, wydłużonego w kierunku wsch.-zach. i mniejszego, usytuowanego poprzecznie, od zachodu. Skrzydła wsch. i pn. zajmują cele zakonne, w dwóch pozostałych zlokalizowano pomieszczenia reprezentacyjne, a od południa dawny refektarz i dwukondygnacjową Salę Rycerską, od zachodu refektarz większy i na piętrze bibliotekę. Elewacje zewnętrznie wzbogacają ośmioboczne baszty. W tymże czasie od zachodu wzniesiono zabudowania mieszkalne i gospodarcze - aptekę i nad nią tzw. Pokoje Królewskie, wozownię i drukarnię oraz arsenał, nadto tzw. Domy Muzykantów.

          Od 1639 r. zasięg zabudowań ograniczały mury czterobastionowej fortecy typu nowowłosko-holenderskiego, do której wejście od południa poprzedzał system bram i mostów zwodzonych, wznoszonych aż do końca XVIII w. wraz z fortyfikacjami ziemnymi.

          W czasie wojen napoleońskich po klęsce wojsk polskich w 1813 r. na polecenie cara Rosji Aleksandra I, twierdza jasnogórska została zlikwidowana, mury pozbawione cech obronnych, a fortyfikacje ziemne zniesione. W połowie XIX w. na koronie dawnych murów twierdzy powstał pieszy ciąg dla pielgrzymek. W latach 1900-1910 poza murami, na terenie dawnych fortyfikacji założono park widokowy, na tle którego wzniesiono Stacje Drogi Krzyżowej z monumentalnymi rzeźbami na cokołach. W 1. tercji XX w. prowadzono prace restauracyjne i adaptacyjne: zewnętrzny ołtarz na szczycie sanktuarium, budynek spowiednic, nowe obszerne krużganki dla pielgrzymów wraz z kaplicą - tzw. Wieczernik, oraz na zewnątrz murów ciąg kramów. Po 2. wojnie światowej szereg pomieszczeń adaptowano dla nowych celów w związku ze stałym wzrostem kultu cudownego obrazu i wzmożonym ruchem pielgrzymkowym. Dawne wozownie, drukarnię i arsenał przemieniono w sale wystawowe, a w pd. kurtynie murów twierdzy powstała w 1971-79 Wielka Sala Papieska, imienia Jana Pawła II.

          Obecnie na terenach sąsiadujących z klasztorem od zachodu powstaje nowy, monumentalny ośrodek pątniczy, którego zapoczątkowaniem stał się bardzo obszerny Dom Pielgrzyma, również imienia Jana Pawła II. W trakcie realizacji jest także Ogród Różańcowy z umieszczonymi w plenerze rzeźbami przedstawiającymi tajemnice różańca, ponadto Galeria Sztuki Wotywnej i inne pomieszczenia wystawowe o zmiennym programie.

          Wybitnym dziełem sztuki gotyckiej znajdującym się w kaplicy Cudownego Obrazu jest monumentalny krucyfiks drewniany wykonany po 1492 i wiązany z kręgiem Wita Stwosza, a nawet warsztatem samego mistrza.
          Wysoką klasę artystyczną reprezentuje również oprawa i ozdoby Cudownego Obrazu. Do najcenniejszych zaliczają się gotyckie rytowane blachy zdobiące tło i nimby wizerunku, wykonane 1430-34 przez złotnika krakowskiego Jana Polaka. Unikatową wartość przedstawiają także najstarsze „sukienki obrazu", zdobione setkami klejnotów z XV-XX w., pochodzących z darów wotywnych. Jest wśród nich wiele wybitnych dzieł jubilerstwa europejskiego (m.in. włoskiego, węgierskiego, niemieckiego i polskiego). Jest to największa tego typu, spontaniczna kolekcja w Europie.

          Okazała wczesnobarokowa nastawa ołtarza Cudownego Obrazu, wg projektu Giovanniego Battisty Gisleniego architekta królewskiego, wykonana została w 1650 r. z hebanu i przyozdobiona wyjątkowo bogatą dekoracją srebrną, w znacznej części figuralną, będącą dziełem wybitnych złotników: Hansa Andersa Anthony oraz Hansa Jakoba Starszego i Hansa Jakoba Młodszego Bair z Augsburga, Hansa Paula Junge i Hermana lub Hansa III Gronau z Gdańska oraz Christiana Bierpfaffa w Toruniu, a następnie w Warszawie. W l ćwierci XVIII w. wystrój ołtarza wzbogacił się jeszcze o srebrną zasłonę obrazu o dekoracji figuralnej. Dopełnieniem unikatowego srebrnego wystroju sanktuarium jest kilkanaście lamp wiecznych z XVII i XVIII w. oraz kilkaset plakiet wotywnych z XVII-XX w., będących głównie dziełami złotników polskich.

          Po zniszczeniu pożarem w 1690 r. został odbudowany jako bazylikowy, wnętrza kościoła jasnogórskiego przyozdobiło jednolite późnobarokowe wyposażenie. Malowidła sklepienne wykonał Karol Dankwart pochodzący z Nysy na Śląsku. Monumentalny ołtarz główny z roku 1726-30, o strukturze zaprojektowanej przez Jakuba Antoniego Buzziniego architekta fortecznego zdobią rzeźby będące dziełami artystów śląskich, wykonane pod kierunkiem wrocławskiego sztukatora Adama Karingera. Autorstwa tych sztukatorów są marmoryzowane ołtarze boczne oraz ambona. Przepych wnętrza podnosi wielobarwna marmoryzacja ścian i filarów ze złoceniami. Spośród kopułowych kaplic przylegających do kościoła od pd. wyróżnia się wnętrze kaplicy Denkoffów wyłożone czarnym marmurem. Sztukaterie w kopule są dziełem Franciszka Zaora.

          Zakrystia wzniesiona w r. 1651, o sklepieniu przyozdobionym podobnie jak w kościele malowidłami Dankwarta, odznacza się jednolitym umeblowaniem z połowy w. XVII o wczesnobarokowej dekoracji snycerskiej. Malowidła w płycinach wykonał Krzysztof Fakielski. Obrazy ścienne przedstawiające cykl eremitów i eremitek, powstałe w 2 połowie w. XVII są dziełem szkoły jasnogórskiej.

          Do sanktuarium od pn. przylega podwójny czworobok klasztoru, którego dwa skrzydła, pn. i wsch., zajmują pomieszczenia mieszkalne, zaś w pd. i zach. mieszczą się wnętrza reprezentacyjne. W skrzydle pd., wzniesionym w 1647 r., dwie górne kondygnacje zajmuje reprezentacyjna sala zwana Rycerską o bogatej dekoracji sztukatorskiej. Skrzydło zach. mieści w przyziemiu okazały refektarz, ukończony w r. 1670, a po r. 1690 przy¬ozdobiony polichromią również autorstwa Karola Dankwarta.

          Dwie górne kondygnacje nad refektarzem zajmuje biblioteka. Malowidła na plafonie, przedstawiające apoteozę teologii, są dziełem malarzy śląskich. Jednolite snycerskie wyposażenie regałów bibliotecznych i stołów o bogatych intarsjach wykonał w r. 1739 stolarz zakonny brat Grzegorz Woźniakiewicz. Zachowane liczne starodruki z w. XVII i XIX w dużej części byty tłoczone w drukarni klasztornej. Wnętrze biblioteki jasnogórskiej należy do nielicznych tego typu w Europie.

          Bogate zbiory zawiera również archiwum, liczące ponad trzy tysiące jednostek. Dzieli się ono na dwa zespoły: archiwum polskiej prowincji Paulinów i archiwum klasztoru jasnogórskiego. Wśród rękopisów średniowiecznych wyróżniają się kodeksy iluminowane: Biblia z l ćw. w XV, Brewiarz włoski z ok. 1480 r. i królewski Mszał z r. 1506/7 sprawiony przez Jana Olbrachta.

          Zbiory rzemiosła artystycznego na Jasnej Górze należą do najbogatszych w Europie, a w Polsce są jedynym zespołem nienaruszonym w swej ciągłości od XV w., narastającym stopniowo poprzez kolejne epoki stylowe. Do zespołu tego, obok licznie zachowanych bogatych sprzętów i szat liturgicznych, należą także różne przedmioty o charakterze dewocyjnym i świeckim składane przez pobożnych pielgrzymów jako wota. Wśród zabytków rzemiosła artystycznego wiele przedmiotów jest poświadczonymi źródłowo darami monarchów, zgromadzonymi w skarbcu jasnogórskim i w kilku klasztornych kolekcjach muzealnych-, polskich i europejskich, jak również znanych osobistości historycznych. Niemała część zgromadzonych tu dzieł sztuki, odznacza się ponadto wybitnymi walorami artystycznymi, niektóre zaś są dziełami najwybitniejszych twórców europejskich różnych epok.

          Do najbardziej interesujących kolekcji Jasnej Góry zaliczają się także militaria, zgromadzone w arsenale jasnogórskim. Są to przeważnie dary wotywne, związane ze specyficznie polskim, narodowym kultem Cudownego Obrazu Matki Boskiej. Do szczególnie wartościowych przedmiotów należą buławy hetmańskie w liczbie pięciu oraz pałasz i szabla królów polskich Stefana Batorego i Jana Sobieskiego, wszystkie wyrobu orientalnego. Z trofeów zdobytych przez Sobieskiego w bitwie z Turkami pod Wiedniem w 1683 r. pochodzą m.in. fragmenty złotego namiotu wielkiego wezyra Kara Mustafy.

          Uzasadnienie wyjątkowej, uniwersalnej wartości


          Jasna Góra zajmuje wyjątkowe miejsce w polskiej kulturze artystycznej. Sześćsetletnia obecność cudownego wizerunku N. M. Marii, otoczonego nieprzerwanie narastającym kultem, uczyniła z klasztoru Paulinów unikatowy na terenie Polski zespół zabytkowy, w którym przechowywane są, w nienaruszonym niemal stanie; bogate i różnorodne zbiory, świadczące o głębokim patriotyzmie narodu polskiego i świetności dawnej Rzeczypospolitej. Unikatowość tego zespołu podnosi fakt, iż w tak ciężko doświadczonym wojnami kraju, jakim jest Polska, klasztor jasnogórski będąc stale obecnym w historii ojczystej, prawie nie był dotknięty przez klęski dziejowe, których nie uniknęły inne, równorzędne fundacje. Od początku też klasztor jasnogórski został wyróżniony szczególnym mecenatem królewskim, który z biegiem czasu rozwinął się i przekształcił w mecenat narodowy.

          Przypuszczalnie już od momentu pojawienia się obrazu na Jasnej Górze, kult jakim został otoczony - obok intencji dewocyjnych - miał również aspekty polityczne. Niezależnie od kwestii historycznego i stylistycznego rodowodu wizerunku oraz jego wschodniej, czy zachodniej proweniencji, faktem jest, że obraz Matki Boskiej Częstochowskiej co najmniej od lat trzydziestych XV w., aż do końca dawnej Rzeczypospolitej uznawany był za palladium Królestwa. Wywarł on zasadniczy wpływ nie tylko na dzieje klasztoru jasnogórskiego i miasta Częstochowy, ale pośrednio wpływał nawet na losy państwa i społeczeństwa polskiego, odgrywając w trudnych momentach historycznych rolę konsolidującego symbolu.

          Po zwycięstwie nad Szwedami w 1655, Matka Boska Częstochowska ogłoszona została formalnie Królową Korony Polskiej i ta szczególna forma kultu aktualna jest po dzień dzisiejszy. W trudnych okresach utraty niepodległości przez Polskę (tj. w przeszło stuletnim okresie rozbiorów oraz w czasie dwóch wojen światowych) Jasna Góra spełniała rolę ideowego łącznika pomiędzy rozdartymi częściami kraju, podtrzymując poczucie więzi narodowej.


          Stwierdzenie autentyczności i Integralności


          Cały zespół jest przykładem autentycznych wartości artystycznych i historycznych narastających, przeobrażanych ł dodawanych - jest więc i autentyczny (choć z wielu okresów) i integralny, gdyż narastanie było procesem historycznym.
          Porównanie z Innymi, podobnymi zabytkami Jasna Góra, jako sanktuarium maryjne, jest nie tylko polskim, ale i światowym centrum pielgrzymkowym, funkcjonującym nieprzerwanie od sześciu stuleci. W swoim klimacie religijnym, dzięki wyjątkowej randze kultu i żarliwej masowej dewocji, bliska jest ona atmosferze sanktuariów hiszpańskich i pd. włoskich. Z kolei z uwagi na swój wyraz formalno-artystyczny należy ona do kręgu największych i najbogatszych w zabytki zespołów pielgrzymkowych w Europie środkowej, znajdując pewne analogie w ośrodkach kultowych Austrii, Czech, Moraw i Śląska. W polskim krajobrazie historycznym zajmuje ona miejsce zupełnie wyjątkowe, jako duchowa stolica Narodu, który mimo swojego trudnego położenia geopolitycznego i dramatycznych losów, nigdy nie poddał się zniewoleniu.