DANE KONTAKTOWE
DANE TELEADRESOWE
Wyrażam zgodę na przetwarzanie i przetrzymywanie moich danych osobowych niezbędnych do korzystania z materiałów serwisu przez NID zgodnie z ustawą o ochronie danych osobowych z dnia 29.08.1997r. (Dz. U. Nr 133, poz. 883).

PRZYPOMNIJ HASŁO

INFORMACJE OGÓLNE

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

    DLA WŁAŚCICIELI I ZARZĄDCÓW

    Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

      DLA SPECJALISTÓW

      Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

        << < KALENDARIUM / 2012 / KWI > >>

          DZIEDZICTWO
          KULTUROWE W REGIONACH

          mapa WYBIERZ WOJEWÓDZTWO
           
           
           
          Gniezno – katedra p.w. Wniebowzięcia NMP i św. Wojciecha
          2013.04.17

          Gniezno – katedra p.w. Wniebowzięcia NMP i św. Wojciecha

          "Gniezno – katedra p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i św. Wojciecha" została uznana za Pomnik Historii zarządzeniem Prezydenta RP z 8 września 1994 roku (Monitor Polski nr 50 z 1994 r., poz. 416).

          Do pobrania: zarządzenie.pdf

          Granica zespołu zabytkowego obejmuje katedrę pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i św. Wojciecha wraz z działką gruntu o powierzchni 5,4 ha należącą do Archidiecezji Gdańskiej. Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wartości historyczne, religijne oraz artystyczne, symbolu tradycji królewskiej państwa polskiego i tradycji katedry koronacyjnej królów polskich oraz miejsca kultu św. Wojciecha, apostoła i patrona Polski.

          Położenie


          Gniezno położone jest na Wysoczyźnie Gnieźnieńskiej w paśmie wzgórz moreny czołowej nad niewielkimi trzema jeziorami: Jelonkiem, Świętokrzyskim i Winiarami.
          Centrum miasta stanowi prostokątny rynek na Wzgórzu Panieńskiem otoczony nieregularnym układem ulic. W obrębie murów miejskich znajduje się kościół Św. Trójcy, zespół klasztorny franciszkanów oraz kościół klarysek. Na zachodzie, poza obrębem murów, wznosi się Wzgórze Lecha z katedrą, kościołem św. Jerzego, pałacem arcybiskupim i zespołem kanonii.

          Dzieje miasta

          Gniezno odegrało znaczną rolę w dziejach Polski: było stołecznym grodem pierwszych Piastów, stąd w 997 roku biskup Wojciech wyruszył na wyprawę misyjną do Prus, tu w 1000 roku przybył cesarz niemiecki Otton III z pielgrzymką do grobu św. Wojciecha, tu w 1025 roku odbyła się koronacja pierwszego króla Polski Bolesława Chrobrego i jego następców na polskim tronie - Mieszka II i Bolesława Śmiałego.
          Pierwsza wzmianka o Gnieźnie pochodzi z 2. połowy XII wieku, lecz tradycja ustna spisana w kronice Galla Anonima sięga IX wieku. Natomiast znaleziska archeologiczne wskazują na prawdopodobieństwo istnienia grodu już w VIII wieku.

          Najstarszą częścią Gniezna jest Wzgórze Lecha, zwane również Górą Królewską. W IX i X wiekach gród był ufortyfikowany potężnymi wałami o konstrukcji drewniano-ziemnej i składał się z właściwego grodu z palatium księcia i kaplicy grodowej, podgrodzia z katedrą oraz z dwóch członów obronnych usytuowanych na południe od podgrodzia. Ponadto do grodu należało kilka otwartych skupisk osadniczych.
          Około 1235 roku przywilejem Władysława Odonica Gniezno otrzymało prawa miejskie jako jedno z pierwszych miast Wielkopolski. Ulokowano je na Wzgórzu Panieńskim. W końcu XIII lub na początku XIV wieku miasto otoczone zostało murami obronnymi. Istniejący gród na Wzgórzu Lecha stracił charakter obronny, bowiem w jego pobliżu Władysław Odonic wzniósł w połowie XIII wieku zamek książęcy, który arcybiskup Jarosław Bogoria Skotnicki przekształcił około połowy XIV wieku w zamek arcybiskupi. Od tego czasu miejsce to stało się dzielnicą rezydencjalną arcybiskupów i kapituły.
          W kolejnych wiekach miasto rozwijało się i bogaciło, szczególnie dzięki handlowi prowadzonemu ze Wschodem. W latach 1768-1793 Gniezno pełniło funkcję miasta wojewódzkiego. Istotną datą w historii miasta jest rok 1819, gdy w wyniku pożaru zniszczona została niemal cała zabudowa. Odbudowa jej realizowana była według nowego, pruskiego rozplanowania, m.in. powiększono rynek i przesunięto linię zabudowy od północy. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1918 roku Gniezno stało się głównym ośrodkiem dowodzenia na froncie północno-wschodnim podczas powstania wielkopolskiego. Drugą wojnę światową miasto przetrwało bez większych zniszczeń, ucierpiała jednak katedra.

          Katedra na Wzgórzu Lecha

          Katedra usytuowana jest na Wzgórzu Lecha u wylotu ul. Tumskiej, prowadzącej do Rynku. Od strony południowej przed kościołem rozciąga się niewielki plac z pomnikiem Bolesława Chrobrego. Od zachodu teren ogranicza stroma skarpa, od wschodu sąsiaduje z zabudową miejską, a od północy z zespołem kanonii, kościołem św. Jerzego i dzwonnicą.

          Pierwsza świątynia powstała prawdopodobnie pod koniec IX wieku, następna w X wieku, którą po zniszczeniu w pożarze w 1018 roku odbudował Bolesław Chrobry. Kolejnym zniszczeniom uległa w 1038 roku podczas wyprawy na Polskę Brzetysława Czeskiego i w 1331 roku w wyniku napaści krzyżackiej.

          Świątynia w obecnym kształcie, kryjąca w podziemiach relikty poprzednich budowli, powstała dzięki arcybiskupowi Jarosławowi Bogorii Skotnickiemu, który około połowy XIV wieku rozpoczął budowę gotyckiej bazyliki. W pierwszym etapie wzniesiono prezbiterium z obejściem i wieńcem kaplic wokół. W następnych latach (do 1512 roku) zbudowano korpus nawowy, kaplice i wieże. W 1. połowie XVII wieku, za czasów arcybiskupa Macieja Łubieńskiego, nastąpiła częściowa przebudowa świątyni, m.in. nakryto wspólnym dachem nawy, obejście i wieniec kaplic, zmieniono wystrój wnętrza i przebudowano kaplice w stylu barokowym oraz położono marmurową posadzkę. Po pożarze w 1760 roku, który zniszczył dachy, hełmy wież, sklepienia nawy głównej i prezbiterium, katedrę odbudowano i częściowo przekształcono w stylu barokowo-klasycystycznym według projektu architekta Efraima Schroegera (ok. 1790).
          W okresie międzywojennym, tj. w latach 1927-1930, na terenie katedry prowadzone zostały prace konserwatorskie i badania archeologiczne. W 1945 roku pożar zniszczył dachy, hełmy wież i częściowo sklepienia, które w następnych latach zabezpieczano i odbudowywano. Od 1953 roku trwały prace, prowadzone pod kierunkiem architekta Aleksandra Halasa, nad regotyzacją nawy głównej i prezbiterium, a od 1959 roku badania archeologiczne wewnątrz katedry. Odnalezione lub odsłonięte spod tynku liczne elementy architektoniczne i dekoracyjne, pochodzące z pierwotnych budowli, pozwoliły odtworzyć i doprecyzować dzieje katedry gnieźnieńskiej.
          W latach 80. i 90. XX stulecia katedra poddana została pracom konserwatorskim z okazji przygotowań do obchodów milenijnych śmierci św. Wojciecha (1997), a także Zjazdu Gnieźnieńskiego (2000).

          Katedra gnieźnieńska to gotycka, trójnawowa bazylika z obejściem, wokół nawy i prezbiterium otoczona jest wieńcem kaplic. Od strony zachodniej usytuowane są dwie potężne wieże zwieńczone barokowymi hełmami.

          Pośród wielu wspaniałych dzieł sztuki znajdujących się w świątyni najbardziej znane i bodaj najznakomitsze to słynne Drzwi Gnieźnieńskie i trumna z relikwiami św. Wojciecha.
          Drzwi Gnieźnieńskie to jeden z najcenniejszych zabytków polskiej sztuki romańskiej. Umieszczone są w gotyckim portalu wejścia południowego do katedry. Skrzydła odlane z brązu ok. 1170 roku są nierównej wielkości, i co ciekawe, jedno z nich jest odlane w całości, drugie zaś składa się z 24 zlutowanych części. Powierzchnia każdego z nich podzielona jest na 9 kwater, w których widnieją płaskorzeźby ze scenami z życia i śmierci św. Wojciecha. Skrzydła obramowane są bordiurą z wicią roślinną oraz z wplecionymi motywami figuralnymi i zoomorficznymi.

          Trumna z relikwiami św. Wojciecha umieszczona jest w prezbiterium na wysokim cokole pod dekoracyjnym baldachimem (konfesją). Wykonana została ze srebra przez gdańskiego złotnika Piotra van der Rennen w 1662 roku. Na bokach trumny i na wieku obejrzeć można 10 płaskorzeźbionych scen z życia św. Wojciecha, a na wieku zaś jego rzeźbioną postać. Podtrzymywana jest przez cztery postaci, które symbolizują cztery stany, a wykonał je w 1895 roku Władysław Marcinkowski. W 1986 roku relikwiarz św. Wojciecha, w wyniku bezmyślnej kradzieży, został poważnie uszkodzony. Szczęśliwie odzyskany, w następnym roku został częściowo zrekonstruowany. Za konfesją usytuowana jest tomba z czerwonego marmuru z dawnego grobowca św. Wojciecha, z jego postacią, której autorem jest Hans Brandt (1478-1486).

          Interesujące są dwa portale gotyckie. Jeden z nich to portal, znajdujący się kruchcie południowej i stanowiący obramienie drzwi gnieźnieńskich, pochodzi z 2 poł XIV wieku. Środkową jego część wypełnia scena Sądu Ostatecznego, ościeża są bogato profilowane, zwieńczone głowami. Dekoracji dopełniają łuki archiwolty ozdobione motywami figuralnymi i zwierzęcymi oraz roślinnymi na gzymsie.
          Drugi, niezwykle cenny gotycki portal, pochodzący z ok. 1400 roku znajduje się w kruchcie północnej i ozdobiony jest sceną Ukrzyżowania.
          Z bogatego gotyckiego wystroju katedry – detali architektonicznych, zworników, łuków sklepień, fryzów – zwracają uwagę dwie płyty nagrobne z końca XV wieku wmurowane w ścianę zachodnią: odlana z brązu płyta arcybiskupa Jakuba z Sienna oraz marmurowa arcybiskupa Zbigniewa Oleśnickiego – dzieło Wita Stwosza z 1495 roku.
          Ze skromnym prezbiterium kontrastuje bogata dekoracja korpusu nawowego. Na kapitelach kolumn, archiwoltach arkad międzynawowych, na żebrach sklepiennych i fryzach obejrzeć można przedstawienia figuralne i roślinne o dużej rozmaitości motywów, sceny polowań na jelenie, walki z niedźwiedziem i smokiem, głowy ludzkie oraz wiele rodzajów zworników.

          Dopełnieniem architektury świątyni są kaplice i ich wyposażenie. Wznoszone lub częściowo przebudowane w wiekach XVII i XVIII na grobowe biskupów i kanoników zamknięte są kutymi kratami (XIV-XVIII) osadzonymi w pięknych barokowych portalach z ciemnego i jasnego marmuru.

          Najciekawsze z nich to: kaplica arcybiskupa Teodora Potockiego zbudowana w latach 1727-1730 przez Pompeo Ferrariego, z owalną kopułą, jednolitym wystrojem wnętrza i polichromią Jana Macieja Meyera; kaplica arcybiskupa Wawrzyńca Gembickiego, pochodząca z XIV wieku, przebudowana w latach 1624-1648, z monumentalnym nagrobkiem arcybiskupa wykonanym z czarnego marmuru, dłuta Sebastiana Sali;

          kaplica Kołudzkich, wzniesiona w XIV wieku, przebudowana w 1647 roku, z jednolitym wyposażeniem wnętrza z czasów przebudowy; kaplica św. Mikołaja (Dzierzgowskiego) pochodzi z XIV wieku, remontowana w 1554 i 1795 roku, z gotycką arkadą dekorowaną rzeźbionymi scenami myśliwskimi i polichromią renesansową, z dwoma nagrobkami: arcybiskupa Andrzeja Krzyckiego z 2. ćw. XVI wieku - dzieło Jana Marii Padovano i arcybiskupa Mikołaja Dzierzgowskiego z 2. połowy XVI wieku wykonany prawdopodobnie przez Hieronima Canavesiego; kaplica Łubieńskich powstała w latach 40. XVII wieku w wyniku połączenia dwóch kaplic gotyckich, z nagrobkiem arcybiskupa Mikołaja Łubieńskiego z marmuru i alabastru, nad portalem wsch. widoczna jest gotycka ostrołukowa arkada z polichromowaną dekoracją rzeźbiarską.

          Warte obejrzenia są podziemia katedry, gdzie znajdują się fragmenty pierwszych świątyń i grobowce arcybiskupów.

          W bibliotece katedralnej zgromadzone są cenne starodruki i rękopisy, bogato ilustrowane, w pięknych oprawach, a także muzykalia - utwory polskich kompozytorów z XVI-XVIII wieku.

          Katedra gnieźnieńska, zwana matką polskich katedr, nekropolia arcybiskupów gnieźnieńskich, należy do najcenniejszych zabytków w Polsce. Część jej dawnego wyposażenia, w tym wspaniałe kodeksy iluminowane, naczynia liturgiczne, relikwiarze oraz portrety trumienne, przechowywane są w Archiwum i Muzeum Archidiecezjalnym.


          INNE ZABYTKI

          - kościół św. Jerzego na Wzgórzu Lecha - pochodzi z k. XVIII wieku, przy budowie wykorzystano wtórnie użytych romańskich kamiennych ciosów, wyposażenie barokowe.
          - zespół kanonii - rezydencji kanoników i księży - z XVIII i XIX w. W jednej z nich, tzw. kolegiacie Potockiego mieści się Muzeum Archidiecezji Gnieźnieńskiej.
          - na pd. od Rynku kościół farny pw. Świętej Trójcy, wzniesiony ok. 1420-1430 roku, gotycki z barokowym wyposażeniem.
          - gotycki kościół ze sklepieniami gotyckimi, XVIII-wiecznym wyposażeniem, połączony z dawnym kościołem klarysek pochodzącym z XIII wieku.