DANE KONTAKTOWE
DANE TELEADRESOWE
Wyrażam zgodę na przetwarzanie i przetrzymywanie moich danych osobowych niezbędnych do korzystania z materiałów serwisu przez NID zgodnie z ustawą o ochronie danych osobowych z dnia 29.08.1997r. (Dz. U. Nr 133, poz. 883).

PRZYPOMNIJ HASŁO

INFORMACJE OGÓLNE

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

    DLA WŁAŚCICIELI I ZARZĄDCÓW

    Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

      DLA SPECJALISTÓW

      Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

        << < KALENDARIUM / 2012 / KWI > >>

          DZIEDZICTWO
          KULTUROWE W REGIONACH

          mapa WYBIERZ WOJEWÓDZTWO
           
           
           
          Leżajsk – zespół klasztorny oo. bernardynów
          2013.04.18

          Leżajsk – zespół klasztoru oo. Bernardynów

          "Leżajsk – zespół klasztoru oo. Bernardynów" został uznany za Pomnik Historii rozporządzeniem Prezydenta RP z 13 kwietnia 2005 (Dz. U. 2005 nr 64 poz. 569).

          Do pobrania: rozporządzenie.pdf

          Wpisany na listę pomników historii zespół kościelno-klasztorny oo. bernardynów w Leżajsku składa się z:
           
          • kościoła pw. Zwiastowania NMP, wzniesionego w latach 1618-1628,
          • klasztoru zbudowanego przed 1637 rokiem, położonego w bezpośrednim sąsiedztwie świątyni, od strony wschodniej,
          • obwarowań otaczających zespół, powstałych w dwóch etapach, począwszy od 2. ćw. XVII w. (I etap) i po 1681 roku (II etap), następnie przekształconych w 1 połowie XVIII w.,
          • dziedzińców i ogrodów, pochodzących z różnych okresów, przebudowywanych i przekształcanych.
             
          Historia zespołu kościelno-klasztornego oo. Bernardynów w Leżajsku

          Klasztor i kościół oo. Bernardynów w Leżajsku wzniesione zostały w drugiej ćwierci XVII w. przez starostę leżajskiego Łukasza Opalińskiego i jego żonę Annę z Pileckich. Budowle te należą do najwybitniejszych dzieł architektury sakralnej na terenie województwa podkarpackiego. Zespół klasztorno-kościelny powstał na zachód od miasta w miejscu, gdzie według tradycji w 1590 r. miała objawić się jednemu z poddanych starostwa leżajskiego Matka Boska wraz ze św. Józefem. Już w 1608 r. na zaproszenie biskupa przemyskiego Macieja Pstrokońskiego do Leżajska przybyli bernardyni. W latach 1618-1628 w oparciu o fundację króla Zygmunta III Wazy (potwierdzoną w 1608 i 1611 r.) Łukasz Opaliński marszałek nadworny i późniejszy marszałek wielki koronny wzniósł murowany kościół pw. Najświętszej Marii Panny. Za twórcę kościoła uznaje się Antonio Pellaciniego, zw. Italus muratora lubelskiego o włoskim rodowodzie, który przybył do Leżajska z Lublina przed 1624 rokiem. Autorstwo kościoła i klasztoru przypisał Pellaciniemu A. Miłobędzki opierając się na badaniach archiwalnych M. Horna i wykorzystując wskazówki J.Z. Łozińskiego. Budowa klasztoru, wg dotychczasowych badań, poświadczona jest tylko jedną datą: 1637 r. W pracach budowlanych Pellaciniemu towarzyszył zapewne jego uczeń - Szymon Sarocki, wzmiankowany w aktach leżajskich w 1636 roku.

          Leżajska świątynia bernardyńska już od pierwszej połowy XVII stulecia była jednym z głównych ośrodków kultu maryjnego na terenie ówczesnego województwa ruskiego, a w XVIII w. stała się znanym w całej Rzeczypospolitej miejscem odpustów. Miało to istotny wpływ na rozwój Leżajska, który pełnił funkcje usługowe dla przybywających tu masowo pielgrzymów.

          Inkastelowany zespół kościoła i klasztoru oo. Bernardynów otoczony fortyfikacjami złożonymi z murów i baszt obronnych pełnił znaczącą rolę w systemie obronnym Leżajska, służąc ludności starostwa leżajskiego jako doskonałe miejsce refugialne. Podkreślić należy fakt, że niemalże wszystkie większe budowle wznoszone na terenach Rusi Czerwonej w okresie od XV do pierwszej połowy XVIII w. posiadały charakter obronny. Miejscowa ludność znajdowała wielokrotnie w obrębie murów kościoła i klasztoru pewny azyl przed takimi niebezpieczeństwami jak napady tatarskie i najazdy formacji nieprzyjacielskich. W XVII w. Tatarzy splądrowali tereny starostwa leżajskiego i samo miasto Leżajsk w 1624, 1648 i 1672 r. Duże straty w gospodarce starościńskiej, które nie ominęły również miejscowych wieśniaków i mieszczan leżajskich spowodowały oddziały armii szwedzkiej w 1656 i oddziałów siedmiogrodzkich Jerzego II Rakoczego wiosną 1657 r. W marcu 1657 r. soldateska siedmiogrodzka spowodowała pożar, który zniszczył częściowo kościół i klasztor. Pierwszy remont kościoła przeprowadzono w 1670 r.

          W 1752 r. nastąpiła koronacja łaskami słynącego obrazu Matki Boskiej leżajskiej i z tej okazji władze klasztorne przeprowadziły szereg nowych inwestycji. M.in. powstały wówczas nastawy ołtarzy bocznych. W latach 1891-1896 doszło do całościowej konserwacji kościoła. Pracami konserwatorskimi kierował konserwator Jan Szeptycki i architekt Zygmunt Hendel. W czasie I wojny światowej zespół bernardyński zajmowały oddziały austriackie, będąc celem ostrzału artyleryjskiego prowadzonego przez armię rosyjską. Wywołało to znaczne zniszczenia i straty materialne budynków konwentu. W 1928 r. papież Pius IX na wniosek biskupów przemyskich i bernardyńskich władz zakonnych wydał dekret podnoszący kościół oo. Bernardynów w Leżajsku do rangi Bazyliki Mniejszej. Miało to swoje poważne konsekwencje w umocnieniu pozycji leżajskiego sanktuarium jako celu ruchu pielgrzymkowego na mapie Polski.

          Obecnie w Leżajsku odbywają się periodycznie odpusty z których najważniejsze mają miejsce na święta: Zwiastowania NMP (25 marca), św. Antoniego z Padwy (13 czerwca), Wniebowzięcia NMP (15 sierpnia), Narodzenia NMP (8 września) oraz św. Franciszka z Asyżu (4 października) jako założyciela wspólnoty braci mniejszych, których zakon bernardyński jest częścią. W ostatnich latach sanktuarium maryjne w Leżajsku odwiedza rocznie średnio 250 tysięcy pielgrzymów i turystów z kraju i zagranicy.

          Wartości historyczne, artystyczne, kulturowe i krajobrazowe zespołu


          Leżajski kościół oo. Bernardynów stanowi, zdaniem badaczy architektury polskiej XVII w., najznamienitsze dzieło sakralne muratorów lubelskich młodszej generacji. Charakterystyczne dla dzieł architektonicznych tego środowiska artystycznego formy zachowały się w bazylice leżajskiej przede wszystkim w architekturze zewnętrznej (wnętrze kościoła zostało bowiem w połowie XVIII w. w znacznej mierze przekształcone). Wszyscy autorzy prac naukowo-badawczych leżajskiego kościoła bernardynów zwracają uwagę na fakt, iż budowla ta stanowi ważne ogniwo w rozwoju architektury polskiej. Jest dobrym przykładem przerzutu form artystycznych jaki dokonywał się w XVII w. za pośrednictwem kongregacji bernardynów oraz obrazem przemian w układzie przestrzennym bazylik bernardyńskich budowanych na wschód od Wisły na przełomie 1 i 2 ćwierci XVII w. Jak zauważył Adam Miłobędzki w planie i bryle kościoła krzyżują się: manierystyczny jeszcze schemat lubelskiego kościoła bernardynów (nawiązujący do kolegiaty w Zamościu) z rozwiązaniami barokowymi opartymi na wzorach bazylik jezuickich.

          Zabudowania klasztorne wzniesione na czworobocznym planie z wirydarzem pośrodku oraz pawilonami dostawionymi do naroży stanowią przykład pałacowego schematu klasztoru bernardyńskiego. Jak zauważył J. Kowalczyk zastosowane w Leżajsku rozwiązanie, wykazuje pokrewieństwa z modelowym planem włoskiego pałacu z traktatu Sebastiana Serlia, podobnie jak zrealizowany nieco wcześniej przez Bernardoniego klasztor w Kalwarii Zebrzydowskiej.

          Klasztor oo. Bernardynów otoczony jest murowanymi obwarowaniami. Wzniesiono je zapewne w wyniku doświadczeń z napadu i splądrowania miasta przez Stanisława Stadnickiego "Diabła Łańcuckiego" (1610 r.) oraz Tatarów (1624 r.).
          Fortyfikacje rozpoczęto wznosić w systemie basztowym w 2. ćw. XVII w. Według J. Bogdanowskiego pierwotnie założono je na planie zbliżonym do prostokąta z czterema narożnymi basztami ogniowymi (artyleryjskimi). Z tego okresu zachowały się: front zachodni i część frontu południowego, zakończonego pięcioboczną basztą "puntone", będącą praformą bastionu. Baszty połączone są kurtynami zaopatrzonymi w strzelnice dla broni ręcznej.

          Budowę fortyfikacji przerwał najazd Szwedów (1655-56) oraz Jerzego II Rakoczego (1657). Po 1681 r. obwód obronny dokończony został w nowoczesnym systemie kleszczowym. Klasyczne kleszcze wzniesiono w froncie południowym, front wschodni zaopatrzony jest w półbastion (w narożniku płn.-wsch.), zaś front północny otrzymał narys pilasty. Autorstwo tej fazy budowy obwarowań przypisywana jest Krzysztofowi Mieroszewskiemu.
          W XVIII w. nadmurowano pierwotnie czworoboczne baszty frontu zachodniego, dodając im drugą kondygnację w formie ośmioboków.
          Kompletnie zachowany obwód obronny, w swojej różnorodnej formie, jest niezwykle interesującym zespołem ukazującym rozwój sztuki obronnej na przestrzeni XVII i pocz. XVIII w.

          Architektura kościoła i klasztoru jest tłem dla wyjątkowego wystroju i wybitnych dzieł składających się na wyposażenie budowli. Do najstarszych elementów wystroju wnętrza należy zachowana w kaplicy św. Franciszka (w przedłużeniu nawy północnej) dekoracja stiukowa z 1. ćwierci XVII w. Daje ona wyobrażenie o dekoracji sklepienia świątyni przed pożarem w 1670 r. Nieco późniejsze sztukaterie (z 2. ćwierci XVII w.) zdobią wnętrza parteru południowego skrzydła klasztoru. Te późnorenesansowe dekoracje, o układzie promienistym i osiowym należą do wybitnych przykładów stiuków utrzymanych w tzw. typie lubelskim.

          Z pierwszej połowy XVII w. zachowały się dwa ołtarze stanowiące pierwotne wyposażenie kościoła bernardynów: ołtarz główny bazyliki (o formie łuku triumfalnego z bogatą dekoracją ornamentalną) oraz ołtarz w kaplicy św. Franciszka. Ołtarze te przypisywane są snycerzom zakonnym z kręgu brata Samuela z Warszawy, Stanisława Przemocy, Pawła z Bydgoszczy i Hilarego z Poznania. Z warsztatem wykonującym ołtarz główny łączy się także twórców leżajskiej manierystycznej ambony (druga ćwierć XVII w.) o bogatej dekoracji ornamentalnej i figuralnej, z korpusem wspartym na rzeźbie anioła i baldachimem w kształcie papieskiej tiary.

          Dziełem braci zakonnych są także manierystyczne stalle z około połowy XVII w. (gruntownie restaurowane w k. XIX w.) o wyjątkowo bogatej małżowinowo-chrząstkowej dekoracji ornamentalnej oraz rzeźbiarskiej, zdobione intarsją i inkrustacją. Ich fundatorem był Bernard Orłowicz, prowincjał bernardynów. Odznaczają się wysokim poziomem artystycznym i świadczą o dużej biegłości technicznej twórców - uznawane za jedne z najpiękniejszych stall w Polsce.

          Twórcom stall przypisuje się także wykonawstwo ponad dwudziestu drewnianych portali zachowanych w krużgankach klasztoru oraz rzeźb lawaterza w refektarzu.
          Unikatowym dziełem jest leżajski prospekt organowy. Jak pisze Jerzy Banach, jeden z wielu badaczy leżajskich organów, autor studium ikonograficznego organów: „Do naszych dni organy leżajskie nie przestały budzić podziwu i zainteresowania, tak z uwagi na instrument zaliczany w Polsce do najbogatszych pod względem artystycznym i do najbardziej skomplikowanych technicznie, jak i ze względu na monumentalny prospekt organowy oraz jego obfitą i niezwykłą dekorację” Organy wykonywano w dwóch etapach - ok. 1680-1682 przez Stanisława Studzińskiego, organmistrza z Przeworska i w latach 1686-1693 przez Jana Głowińskiego, organmistrza z Krakowa.

          Prospekt organowy i chór muzyczny (zarówno w nawie głównej, jak i bocznych) wyróżniają się jednolitą strukturą konstrukcyjną oraz dekoracyjną. Bogatą dekorację ornamentalną dopełnia figuralny wystrój rzeźbiarski - niezwykle bogaty ikonograficznie, ze słynnym przedstawieniem grupy Herkulesa walczącego z Hydrą. Jerzy Banach uznaje tę rzeźbę za najznakomitsze przedstawienie Herkulesa w polskiej ikonografii - dzieło silnie związane z polską historią i religijnością. Liczne są interpretacje programu ikonograficznego dekoracji prospektu. M. Karpowicz pisze: ”...nie mająca sobie równej obudowa organów w Leżajsku (...) prezentuje w części centralnej postać Herkulesa walczącego z Hydrą, symbol cnoty walczącej z występkiem - dowód znajomości kultury antycznej w Polsce, a skądinąd wątek pogański we wnętrzu kościoła”.

          Zasadnicza zmiana wystroju i wyposażenia bazyliki leżajskiej nastąpiła w połowie XVIII w. Sklepienia i ściany kościoła ozdobiono wówczas iluzjonistyczną polichromią, a wyposażenie wzbogaciło się przede wszystkim o szereg ołtarzy bocznych o późnobarokowej jeszcze konstrukcji, lecz rokokowej dekoracji.

          Leżajska polichromia wykonywana w dwóch etapach: w latach 1750-1752 i w latach 1755-1758 powstała dzięki ofiarom wielu fundatorów - zarówno pochodzenia szlacheckiego, jak i chłopów. Wśród twórców wymienia się nazwiska pięciu malarzy: Wojtanowskiego i Kłosowskiego oraz Stanisława Stroińskiego oraz Mateusza i Macieja Millerów ze Lwowa. Przez badaczy wysoko oceniany jest poziom artystyczny malowideł - dobry rysunek, plastyczność przedstawień, doskonałe opanowanie zasad kompozycji, umiejętność stosowania - charakterystycznego dla iluzjonistycznego malarstwa bolońskiego - motywu podłużnego prześwitu na sklepieniu. Polichromia ścian i sklepień kościoła jest dziełem wybitnym. Stanowi przykład wpływów malarstwa włoskiego, a zwłaszcza twórczości Andrea Pozzo i nawiązywania do wzorów quadratury bolońskiej - wzorów przetransponowanych do Leżajska w wyniku oddziaływania - niezwykle wówczas prężnego - lwowskiego środowiska artystycznego.
          Innym przykładem związków Leżajska ze Lwowem - czołowym polskim ośrodkiem artystycznym w XVIII w. są wspomniane powyżej ołtarze boczne bazyliki leżajskiej projektowane zapewne przez Antoniego Osińskiego, a wykonywane przy współpracy licznych snycerzy i stolarzy lwowskich i miejscowych, świeckich i zakonnych.

          O doniosłości i randze leżajskiego zespołu klasztornego decyduje nie tylko wartość artystyczna zabytkowych budowli i ich wyposażenia, które niewątpliwie należą do najbardziej reprezentatywnych obiektów sakralnych w Polsce. Na przestrzeni wieków i dziś klasztor Bernardynów pełnił ważne funkcje kulturotwórcze. Bernardyni i ich mecenat artystyczny, którego ideą była chęć pomnożenia chwały miejsca świętego, wyróżnionego cudownym wizerunkiem Matki Bożej przyczynili się do powstania dzieł architektury, malarstwa, rzeźby o ponadregionalnym znaczeniu. Ich niewątpliwą zasługą była umiejętność pozyskania artystów ważnych ośrodków Polski, których twórczość wywarła inspirujący wpływ na rozwój artystyczny mniejszych ośrodków regionu. W XVII i XVIII w. działali w klasztorze malarze i snycerze bernardyńscy sprowadzani z różnych stron Rzeczypospolitej. Dla idei swego mecenatu potrafili też zjednać sobie ówczesnych możnych fundatorów. Za sprawą Opalińskich, Grabińskich i Potockich do Leżajska przybywali w XVII stuleciu architekci włoscy, zaś w wieku XVIII malarze i snycerze lwowscy.
          W leżajskim zespole klasztornym działa (od 1971 roku) Muzeum Prowincji oo. Bernardynów. Muzeum gromadzi w swych zbiorach obiekty będące świadectwem wielowiekowego dziedzictwa i wieoaspektowej działalności zakonu polskich obserwantów franciszkańskich, związanych z kulturą polską od XV wieku. W muzeum przechowywane są nie tylko dzieła malarstwa, rzeźby i rzemiosła artystycznego pochodzące z Leżajska, lecz również zabytki innych konwentów aktualnie funkcjonujacych w kraju (m.in. z Kalwarii Zebrzydowskiej, Krakowa, Tarnowa, Opatowa Kieleckiego, Łęczycy) oraz placówek, które po II wojnie światowej weszły w obręb Związku Radzieckiego (m.in. ze Lwowa, Sokala, Zbaraża, Husiatyna, Krystynopola). W muzeum funkcjonuje także ekspozycja o charakterze etnograficzno-historycznym poświęcona działalności misjonarzy bernardyńskich na różnych kontynentach i kulturze żyjących tam ludów.

          Od wielu lat w bazylice leżajskiej odbywają się słynne koncerty organowe organizowane w ramach Festiwalu Muzyki w Łańcucie. Coraz większą rangę zyskuje tez Międzynarodowy Festiwal Muzyki Organowej i Kameralnej (urządzany rokrocznie od 1992 roku).
          Wspomnieć też wypada o szczególnej roli, jaką odegrał i odgrywa Leżajsk jako sanktuarium maryjne i miejsce pielgrzymkowe.

          www.lezajsk.bernardyni.pl