DANE KONTAKTOWE
DANE TELEADRESOWE
Wyrażam zgodę na przetwarzanie i przetrzymywanie moich danych osobowych niezbędnych do korzystania z materiałów serwisu przez NID zgodnie z ustawą o ochronie danych osobowych z dnia 29.08.1997r. (Dz. U. Nr 133, poz. 883).

PRZYPOMNIJ HASŁO

INFORMACJE OGÓLNE

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

    DLA WŁAŚCICIELI I ZARZĄDCÓW

    Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

      DLA SPECJALISTÓW

      Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

        << < KALENDARIUM / 2012 / KWI > >>

          DZIEDZICTWO
          KULTUROWE W REGIONACH

          mapa WYBIERZ WOJEWÓDZTWO
           
           
           
          Wrocław – Hala Stulecia
          2013.04.18

          Wrocław – Hala Stulecia

          "Wrocław - Hala Stulecia" została uznana za Pomnik Historii rozporządzeniem Prezydenta RP z 13 kwietnia 2005 (Dz. U. 2005 nr 64 poz. 570).

          Do pobrania: rozporządzenie.pdf

          Granica zespołu zabytkowego obejmuje Halę Stulecia wraz z towarzyszącymi budynkami i otoczeniem parkowym, położonym na obszarze ograniczonym ulicami: Adama Mickiewicza, Mikołaja Kopernika i Zygmunta Wróblewskiego.

          Jednym z nielicznych dzieł architektury XX wieku o uniwersalnej wartości, jest Hala Stulecia, obecnie zwana Halą Ludową, wzniesiona w 1913 roku jako główny element architektoniczny terenów wystawowych położonych między Parkiem Szczytnickim a Ogrodem Zoologicznym we Wrocławiu. Pretekstem do jej budowy było stulecie wydanej w tym mieście przez króla Prus Fryderyka Wilhelma III odezwy do narodu wzywającej do walki z wojskami Napoleona. Hala została zaprojektowana przez ówczesnego architekta miejskiego Maksa Berga. Była pierwszą na świecie budowlą publiczną o tak dużej skali, wykonaną w żelbecie — materiale stosowanym głównie w konstrukcjach inżynieryjnych i przemysłowych.

          Historia budowy

          W październiku 1910 roku Rada Miejska Wrocławia podjęła decyzję o budowie hali ekspozycyjnej i przygotowaniu terenów wystawowych. W następnym roku wykonano prace ziemne, obniżono poziom wód gruntowych i rozpoczęto wylewanie fundamentów. Spośród dziewiętnastu konkurujących firm wybrano głównego wykonawcę prac budowlanych ― przedsiębiorstwo Dyckerhoff & Widmann z Drezna oraz wykonawcę obejścia hali ― firmę Lolat AG z Wrocławia.

          Wokół obrysu przyszłej hali założono tory przeznaczone dla dwóch ruchomych, czternastometrowych, zewnętrznych wież dźwigu, które w połączeniu z liczącą 52 m wieżą środkową, tworzyły nad rusztowaniem karuzelową kolejkę linową. Na placu budowy stanęły betoniarnie, młyny do wytwarzania żwiru ze śląskiego granitu i tartak. Sposób organizacji budowy oraz konstrukcja dźwigu oparte zostały na wzorach wielkich amerykańskich przedsięwzięć budowlanych.

          Do połowy 1912 roku gotowe były cztery główne filary, z których wychodziły wielkie arkady podstawy kopuły. Następnie rozpoczęto betonowanie żeber kopuły. Wykonywano je z dużą ostrożnością, dla zrównoważenia ciężaru równocześnie na dwóch przeciwległych odcinkach kolistego zwieńczenia podstawy. Kolejnym etapem był montaż na kopule segmentów zewnętrznych ścian osłonowych z oknami i stropami. W tym przypadku zastosowano nowatorską metodę, spopularyzowaną dopiero w latach 20. XX wieku. Segmentów nie budowano, lecz montowano je z gotowych elementów odlanych na placu budowy. „Betonowe ramy okienne oraz stropy produkowano fabrycznie w formach, a następnie przenoszono dźwigiem i osadzano po jednym na poziomych stężeniach żeber kopuły. Trwało to 10 minut”. W grudniu 1912 roku hala w stanie surowym została przekazana miastu.

          Nowatorski sposób budowy i zastosowanie nietypowej konstrukcji budziły wiele wątpliwości. Dlatego też przywiązywano ogromna wagę do sposobu prowadzenia prac oraz doboru materiałów. Do produkcji betonu użyto specjalnego cementu, wyprodukowanego w cementowni Silesia koło Opola, a do jego zbrojenia odpowiednio walcowanej stali o podwyższonej jakości. W miejscach szczególnie narażonych na obciążenia zastosowano kruszywo z najwyższej jakości granitu strzegomskiego. Założona wytrzymałość materiału miała być sześciokrotnie większa niż wynikająca z obliczeń statycznych. Max Berg, twórca hali, był pewny stabilności swej nowatorskiej budowli. Kiedy jednak doszło do zdejmowania szalunków i pojawiło się widmo katastrofy budowlanej, zaoferował złotą markę przechodniowi za odkręcenie ważnej dla konstrukcji rusztowań śruby. Dopiero po tej demonstracji robotnicy przystąpili do pracy. Incydent ten świadczy jak bardzo obawiano się pionierskiego sposobu budowania.

          Budowa Hali Stulecia, pozostałych budynków wystawowych oraz urządzenie terenów wystawowych trwało zaledwie dwa lata. W końcu maja 1913 roku nastąpiło uroczyste otwarcie Wystawy Stulecia, upamiętniającej zwycięstwo wojsk sprzymierzonych nad Napoleonem.

          Inscenizacja dramatu Gerharta Hauptmanna, laureata literackiej Nagrody Nobla z 1912 roku, „Festspiel im deutschen Reimen” rozpoczęła serię wydarzeń kulturalnych w Hali. Tymczasowa amfiteatralna widownia we wnętrzu nawiązywała do teatru antycznego, skupiając uwagę widzów na przedstawieniu, zespalając przestrzeń sceny i widowni. Na prapremierę 31 maja 1913 roku przybyło około 6 000 widzów.

          C
          harakterystyka budowli

          Hala Stulecia założona jest na planie symetrycznego czteroliścia (tetrakonchos), który tworzą wewnętrzne koło i otwierające się do niego cztery apsydy na planie półkola. Wewnętrzne koło stanowi podstawę przestrzeni kopułowej; jego średnica, licząca 65 m, jest równa rozpiętości kopuły. Tetrakonchos jest otoczony obejściem powtarzającym jego zarys. Szerokość obejścia ma w przybliżeniu wielkość promienia apsyd. Hala, podobnie jak kościoły, jest orientowana. Na dwóch prostopadłych osiach, północ–południe i wschód–zachód, usytuowane są wejścia do budowli. Wejście główne – zachodnie jest zamknięte kolumnadą na planie półkola. Wszystkie wejścia prowadzą do obszernych holów na planie kwadratu, jedynie hol wejścia głównego założono na planie zbliżonym do elipsy. Na styku apsyd ustawiono cztery masywne filary pierścienia podstawy kopuły, które połączono arkadami o elipsoidalnym wykroju.

          Modułem zastosowany przez architekta do określenia proporcji budowli jest średnica podstaw kopuły, która posłużyła do wykreślenia opisanych na kole dwu trójkątów równobocznych tworzących sześcioramienną gwiazdę. W tę figurę wpisane są wszystkie główne elementy szkieletu konstrukcyjnego, w swych wzajemnych proporcjach zbliżone do "złotego podziału".

          Hala została podzielona na dwie, konstrukcyjnie niezależne od siebie, części: dźwigającą podstawę i nakrywającą główne wnętrze żebrową kopułę. Podstawa składa się z czterech żaglastych filarów, tworzących wielkie arkady apsyd o rozpiętości 41 m i wysokości 16,7 m, na których umieszczono pierścień o średnicy 65 m zamykający podstawę budowli. Na nim wolno spoczywa żebrowa kopuła o lekko spłaszczonej czaszy, u góry związana pierścieniem o średnicy 14,4 m. Żebra kopuły połączone są na trzema stabilizującymi obręczami, które jednocześnie wyznaczają cztery poziomy okien zmniejszających się ku górze. Podobny układ okien zastosowano nad przyporami apsyd. Kopuła została zwieńczona ażurową, przeszkloną latarnią. W ten sposób wnętrze hali uzyskało boczne i górne oświetlenie.

          Obie części budowli, podstawa i kopuła, są niezależne, na górnym pierścieniu podstawy umieszczono 32 mosiężne łożyska o wysokości 57 cm, na których swobodnie spoczywa kopuła. Okrągła podstawa kopuły opisuje kwadrat, co umożliwiło zwiększenie jej rozpiętości oraz statyki. Aby zapobiec niebezpieczeństwu „skręcenia się” konstrukcji, zastosowano 24 przypory, którymi są żebra czterech apsyd podstawy. Przypory te odciążają ponadto konstrukcję pierścienia podstawy, na której spoczywa ciężar kopuły. Jak wyliczono, na każdy z wielkich łuków naciska około 1 200 t. Wnętrze hali ma 42 m wysokości, z tego 19 m przypada na podstawę, a 23 m na właściwą kopułę. Jednak dzięki przeszkleniu ścian i swobodnemu kształtowaniu konstrukcji budowla zadziwia lekkością formy każdego kto wejdzie do wnętrza.

          Berg w swojej twórczości architektonicznej odrzucał ornament. W Hali Stulecia ukazał fakturę żelazobeton wraz z charakterystycznymi śladami szalunku, nie ukrywając ich pod tynkiem. Architekt nie był jednak przeciwny wszelkiej dekoracji. We wnętrzu, na wzór gotyckiej świątyni, planował witraże i polichromie na niektórych elementach konstrukcji. Ze względu na brak środków zamysł ten nie został zrealizowany, ograniczając się do przeszklenia okien kopuły żółto-oliwkowymi szybami. Jedyne odwołanie do stylów historycznych znajdujemy w doryckich kolumnach portyku wejścia głównego i półkolumnach wejść bocznych.

          Halę przewidziano do realizacji koncertów i monumentalnych spektakli dramatycznych, zasadniczo różniących się jednak od typowych przedstawień. Z tego też względu nie zostały zaprojektowane tradycyjna scena i jej zaplecze, natomiast w absydzie wschodniej umieszczono olbrzymie organy, zdemontowane po 1945 r.

          Hala Stulecia była jednym z pierwszych obiektów architektury przeznaczonych dla masowego odbiorcy w demokratyzującym się społeczeństwie epoki wilhelmińskiej. Mogła pomieścić 6 tysięcy osób, które niezależnie od swojego statusu społecznego, doświadczały tych samych odczuć estetycznych. Tworzyły wspólnotę przełamującą klasowe bariery. Odpowiadało to popularnym w ówczesnych Niemczech teoriom, wedle których genezy architektury należało dopatrywać się raczej w formie, konstrukcji i geometrii, niż w historii, a eksperymentalne budowle winny godzić estetykę z celami politycznymi. W tym kontekście Hala Stulecia była postrzegana jako symbol społecznej harmonii.
          Połączenie wielkiej przestrzeni architektonicznej ze sztukami dramatyczną i muzyczną oraz masowymi imprezami zainspirowała współpracującego z Maksemem Bergiem Hansa Poelziga do rozwijania tej idei. Dowodem na to są: hala sportowa w Berlinie i Festspielhaus w Salzburgu.

          Historyczne odniesienia budowli

          Hala Stulecia była pierwszym w pełni dojrzałym dziełem architektonicznym ekspresjonizmu. W jej koncepcji projektowej daje się zauważyć poszukiwanie idealnej formy monumentalnej, co sprawia, że hala może być porównywana z wielkimi budowlami sakralnymi. Jej bryła i wielkość budzą skojarzenia ze sztuką egipską, babilońskimi zigguratami lub utopijnymi projektami architektów okresu rewolucji francuskiej: Claude Nicolas Ledoux i Étienne Louis Boullée. Zauważalne są również wpływy niemieckich budowli pomnikowych epoki wilhelmińskiej.

          Z analizy porównawczej wynika, że do czasu wzniesienia Hali Stulecia (rozpiętość kopuły 65 m) prymat wielkości dzierżyły kopuły rzymskiego Panteonu (43 m) i bizantyjskiego kościoła Hagia Sophia w Konstantynopolu (35 m).

          Otoczenie Hali Stulecia oraz przemiany zespołu

          Przed halą od zachodu znajduje się plac honorowy, ukształtowany na wzór antycznego forum. Jego północną pierzeję zajmuje wybudowany w 1912 roku Pawilon Czterech Kopuł (Pawilon Wystawy Historycznej) projektu Hansa Poelziga. Przylega do niego wzniesiony w 1937 roku przez Richarda Konwiarza budynek zarządu terenów wystawowych (Breslauer Messe A.G.). Na plac prowadzą propyleje z żelbetowymi kolumnami, zaprojektowane w 1924 roku przez Maksa Berga we współpracy z Ludwigiem Moshamerem. Pierwotnie przykryte były drewnianym dachem, pokrytym od wewnątrz polichromią, który uległ zniszczeniu w 1945 roku.

          W północnej części terenów wystawowych znajduje się betonowa pergola z 1912 roku, zaprojektowana przez Hansa Poelzgia. Poprowadzona po zarysie paraboli, otacza sztuczny staw, oddzielony od Hali Stulecia budynkiem restauracji tarasowej. Sąsiadujący z pergolą od północnego-zachodu Ogród Japoński był jednym z kilku ogrodów tematycznych urządzonych specjalnie na Wystawę Stulecia.

          Po zamknięciu ekspozycji większość pawilonów ekspozycyjnych rozebrano, natomiast wokół Hali Stulecia pozostały Pawilon Czterech Kopuł, pergola, restauracja tarasowa, ogród historyczny wraz z belwederem, ogród japoński, teatr letni i przeniesiony z Kędzierzyna Koźla drewniany kościół. Hala pełniła nadal rolę miejsca publicznych zgromadzeń, natomiast Pawilon Czterech Kopuł funkcjonował głównie jako budynek wystawowy. W 1917 roku na terenach wystawowych zorganizowane zostały z inicjatywy gminy Wrocław pierwsze targi przemysłowe. Odbywały się one w Hali Stulecia, Pawilonie Czterech Kopuł oraz w tymczasowych drewnianych halach.

          W 1926 roku wzniesiono, zachowane do dzisiaj, betonowe wiadukty łączące tereny wystawowe z Ogrodem Zoologicznym. Dziesięć lat później Richard Konwiarz, współpracownik Maksa Berga, zaprojektował wejście główne do południowej części terenów wystawowych, które obecnie prowadzi do ogrodu zoologicznego. W latach 1938-1939 wzniesiony został budynek, mieszczący biuro zarządu firmy „Breslauer Messe A.G.” (obecnie Wytwórnia Filmów Fabularnych). Jego projektantem był również Richard Konwiarz.

          W roku 1929 roku odbyła się w sąsiedztwie Hali słynna ekspozycja pn. „Mieszkanie i miejsce pracy” (Wohnung und Werkraum Ausstellung – WuWA), uznana za manifest nowoczesnej architektury Wrocławia. Celem wystawy było ukazanie aktualnych trendów w budownictwie mieszkaniowym oraz sposobów budowy tanich i zdrowych mieszkań. Zaprezentowano wzorcowe osiedle z małymi mieszkaniami, domami szeregowymi oraz samodzielnymi jedno- i wielorodzinnymi, pracowniami i warsztatami rzemieślników, ludzi wolnych zawodów, rolników. W realizacji osiedla wzorcowego wzięło udział dziesięciu architektów: Theo Effenberger, Moritz Hadda, Paul Häusler, Paul Heim, Albert Kempter, Emil Lange, Heinrich Lauterbach, Ludwig Moshamer, Adolf Rading, Hans Scharoun, Gustav Wolf. W przedsięwzięciu wzięli udział także: Fritz Röder — projektant wzorcowego gospodarstwa rolnego i Richard Konwiarz — autor dziennego miejskiego sanatorium dla dzieci.

          Jednym z najciekawszych budynków wzorcowego osiedla jest Dom dla samotnych wzniesiony wg projektu Hansa Scharouna przy obecnej ul. Mikołaja Kopernika.
          Dwuskrzydłowa, wydłużona budowla o konstrukcji z żelazobetonu utrzymana została w ascetycznej estetyce funkcjonalizmu. Skrzydło zachodnie przeznaczono było dla bezdzietnych małżeństw, wschodnie dla osób samotnych, w części centralnej znajdowały się pomieszczenia administracyjne i użytkowane wspólnie: kantyna, miejsca spotkań. Obecnie mieści się tam hotel, wnętrze jest udostępniane do zwiedzania.

          Tereny wystawowe przetrwały II wojnę światową w stosunkowo niezłym stanie. W 1948 roku były miejscem ekspozycji Wystawy Ziem Odzyskanych, prezentującej osiągnięcia Polski na ziemiach należących przed 1945 rokiem do Niemiec. Symbolem tego czasu stała się iglica ze stali, projektu Stanisława Hempla, ustawiona na forum przed Halą Stulecia. W tym samym roku w Hali Stulecia odbył się Światowy Kongres Intelektualistów w Obronie Pokoju.

          Maks Berg powiedział tuż po I wojnie światowej: „Wraz z rozwojem demokracji powstaną budowle, w których idee i dzieła sztuki będą dostępne dla każdego. Powstaną hale i małe sale przeznaczone dla przedstawień dramatycznych, muzycznych i dla spotkań naukowych. Kosztowność przedstawień sztuki muzycznej i dramatycznej prowadzić musi do uproszczenia wystroju sceny według wzorów antycznych, aby dokształcić szerokie masy społeczeństwa. Wrocław stworzył już w okresie przedwojennym swój »dom demokracji«, jak nazwano Halę Stulecia”.

          Tekst: Grzegorz Grajewski

          http://www.halastulecia.pl/
           

          Więcej informacji:
          Hala Stulecia we Wrocławiu na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO