DANE KONTAKTOWE
DANE TELEADRESOWE
Wyrażam zgodę na przetwarzanie i przetrzymywanie moich danych osobowych niezbędnych do korzystania z materiałów serwisu przez NID zgodnie z ustawą o ochronie danych osobowych z dnia 29.08.1997r. (Dz. U. Nr 133, poz. 883).

PRZYPOMNIJ HASŁO

INFORMACJE OGÓLNE

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

    DLA WŁAŚCICIELI I ZARZĄDCÓW

    Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

      DLA SPECJALISTÓW

      Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

        << < KALENDARIUM / 2012 / KWI > >>

          DZIEDZICTWO
          KULTUROWE W REGIONACH

          mapa WYBIERZ WOJEWÓDZTWO
           
           
           
          Pszczyna – zespół zamkowo-parkowy
          2021.04.28

          Pszczyna – zespół zamkowo-parkowy


          Do pobrania: Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 19 kwietnia 2021 r. w sprawie uznania za pomnik historii „Pszczyna – zespół zamkowo-parkowy”

          Zespół zamkowo-parkowy w Pszczynie jest zabytkiem o szczególnym znaczeniu dla dziedzictwa Europy Środkowej. Należy do najcenniejszych i najlepiej zachowanych zespołów rezydencjonalnych w Polsce. Zamek odgrywa wyjątkową rolę w dziejach Górnego Śląska poprzez związek ze znaczącymi śląskimi rodami magnackimi, zaistniał także na europejskiej arenie historycznej.
           
          Zabytek jest niezwykle cennym przykładem okazałej rezydencji arystokratycznej, ukształtowanej na przestrzeni kilkuset lat w wyniku kilkukrotnych faz rozbudowy począwszy od średniowiecznego założenia obronnego z XV w. Jest to zarazem jedna z nielicznych ocalałych z pożogi II wojny światowej siedzib magnackich z zachowanym autentycznym wystrojem wnętrz oraz niemal kompletnym ich wyposażeniem z 2 poł. XIX i pocz. XX w.

          Na wybitne walory artystyczne zespołu składa się m.in. wysokiej klasy architektura pałacu, będąca wynikiem ostatniej znaczącej przebudowy w latach 1870-1876 pierwotnego zamku gotyckiego, a następnie nowożytnego pałacu w typie francuskiego rozwiązania entre cour et jardin, w formach inspirowanych nowożytną sztuką francuską z XVII i XVIII w. Projekt przebudowy rezydencji wykonał ceniony francuski architekt Aleksander Hipolit Destailleur. Architektura, neostylowy charakter wnętrz, a także cenne wyposażenie, na które składają się zarówno dziewiętnastowieczne, sprowadzane z Paryża meble, ceramika, brązy i bibeloty, jak i nowożytne dzieła sztuki z kolekcji Hochbergów są oryginalnym świadectwem upodobań i reprezentacyjnych potrzeb życia dworskiego, znamiennych dla arystokracji europejskiej 2 poł. XIX w.
           
          Szczególne znaczenie ma także kompozycja polegająca na sprzężeniu rezydencji z otoczeniem, tj. przyległym doń od strony południowej średniowiecznym układem urbanistycznym Pszczyny oraz rozlokowanym od strony północnej okazałym parkiem zamkowym, będącym kluczowym elementem rozległego założenia krajobrazowo-ogrodowego ukształtowanego w okresie 1765 -1880 r., obejmującego tereny położone na obszarze miasta i najbliższych miejscowości, należącego do największych i najcenniejszych tego typu kompozycji krajobrazowych w skali kraju. Park zamkowy, wkomponowany w koryto rzeki Pszczynki, charakteryzuje się urozmaiconym układem kanałów, stawów ze sztucznymi wyspami oraz alejek. Jego dzisiejsza kompozycja odpowiada założeniu ukształtowanemu w 2 poł. XIX w. W parku znajdują się liczne okazy starodrzewu oraz drzew i krzewów egzotycznych, jak również przykłady architektury ogrodowej, budowli hydrotechnicznych z 1 poł. i 3 ćw. XIX w. oraz miejsca sepulkralne poświęcone pamięci członków rodziny Anhaltów i Hochbergów.

          Wysoka wartość naukowa zamku w Pszczynie odzwierciedla się w doskonałym stanie zachowania architektury oraz wystroju i wyposażenia wynikającym z nieprzerwanego użytkowania obiektu do 1945 r., a następnie - szybkiego przekształcenia w muzeum. Do czasów współczesnych zachowało się ok. 80% autentycznych elementów wystroju i wyposażenia, co pozwala uznawać pałac za unikatowy dokument architektury i sztuki rezydencjonalnej XIX w.
           
          Zabytek odznacza się również istotne wartościami historycznymi, m.in. jako znamienny dla Górnego Śląska przykład rezydencji magnackiej powstałej na kanwie stopniowo rozbudowywanego i przekształcanego zamku obronnego z XV w., przechodzącego wraz ze zmianą przynależności państwowej Księstwa Pszczyńskiego, a od 1517 r. Wolnego Państwa Stanowego, z rąk spokrewnionej z Władysławem Jagiełłą księżnej raciborskiej i pszczyńskiej, Heleny Korybutówny, oraz piastowskich książąt cieszyńskich, na własność wielkich rodów Promnitz, Anhalt-Köthen-Pless i von Hochberg z Książa. Pałac w Pszczynie to również miejsce ważnych wydarzeń historycznych, związanych z działalnością polityczną, towarzyską i kulturalną zamieszkujących go, wspomnianych rodów, które odegrały istotną rolę w wymiarze lokalnym i europejskim. W rezydencji gościli niejednokrotnie m.in. królowie pruscy, cesarzowie niemieccy oraz królewscy goście z całej Europy i artyści, w tym m.in. słynny kompozytor okresu baroku, Georg Philipp Telemann. Właściciele Pszczyny utrzymywali również ścisłe kontakty z dworem królewskim w Warszawie, a w XIX w. z arystokracją polską na terenie zaboru rosyjskiego i austriackiego.
           
          Pałac w Pszczynie na stałe zapisał się również w historii I wojny światowej oraz przeprowadzonych bezpośrednio po niej powstań śląskich, związanych z dążeniami do włączenia Górnego Śląska do odrodzonej Rzeczypospolitej Polskiej. W latach 1914-1917 w pałacu mieściła się siedziba cesarskiej Głównej Kwatery i sztabu wojsk niemieckich, w której cesarz Wilhelm II, szef sztabu głównego, marszałek Paul von Hindenburg, oraz szef sztabu wschodniego, generał Erich von Ludendorff, podejmowali decyzje wojskowe zmieniające bieg wojny. Z kolei w 1919 r., w przynależącym do rezydencji Parku Trzech Dębów (poza granicami pomnika historii), rozpoczęło się I Powstanie Śląskie, zainicjowane złożeniem przez powstańców uroczystej przysięgi.


          Historia
          Budowę zamku w Pszczynie poprzedziło utworzenie, przypuszczalnie w XII w., grodu książęcego, ulokowanego pośród bagien i rozlewisk rzeki Pszczynki, w rejonie obecnego parku zamkowego. W 2 ćw. XV w., w okresie panowania na ziemi pszczyńskiej Heleny Korybutówny, córki Dymitra, brata Władysława Jagiełły, na miejscu grodu wzniesiono gotycki zamek obronny, złożony z czworobocznego kompleksu obronnego, otoczonego od strony miasta dodatkowymi obwarowaniami w formie wału i fosy.
           
          Od 1480 r. ziemia pszczyńska znajdowała się pod panowaniem księcia cieszyńskiego, Kazimierza II, który w 1517 r. odsprzedał ją magnatowi węgierskiemu Aleksemu Turzo, co zakończyło okres panowania na tym terenie książąt piastowskich. Pszczyna stała się stolicą utworzonego wówczas Wolnego Państwa Stanowego. W 1548 r. Jan Turzo sprzedał włości pszczyńskie biskupowi wrocławskiemu Baltazarowi Promnitzowi, który przekazał je swoim spadkobiercom, panującym aż do 1765 roku.

          Z inicjatywy Baltazara Promnitza w latach 60. XVI w. zamek poddano renesansowej przebudowie. Wybudowano wówczas m.in. skrzydło wschodnie oraz parawanowe skrzydło północne, do którego od strony dziedzińca wewnętrznego dobudowano trójkondygnacyjne, sklepione krużganki. W tym samym czasie przy zamku założono pierwszy, renesansowy ogród.
           
          W XVII w. założenie zamkowe dwukrotnie uległo zniszczeniu w trakcie wojny trzydziestoletniej oraz wskutek wielkiego pożaru miasta w 1679 roku. W trakcie prowadzonej pod kierunkiem Consiliusa Miliusa odbudowy rezydencji w latach 1680-1689, wzniesiono m.in. nowe, parawanowe skrzydło północne i południowe z galeriami arkadowymi od strony dziedzińca oraz budynek tzw. Bramy Wybrańców.
           
          W 1734 r. rozpoczęto barokową przebudowę zamku. W miejscu galerii północnej wzniesiono skrzydło z wieżą zegarową na osi, tworząc w ten sposób założenie pałacowe w typie francuskiego entre cour et jardin. Wskutek pożaru zamku w 1737 r. zniszczeniu uległy skrzydła północne i zachodnie. Odbudową zamku w latach 1738-1768 kierował architekt książęcy Christian Jähne z Żar, który po 1749 r. równolegle nadzorował odbudowę miasta po kolejnym wielkim pożarze.
           
          Po przejęciu dóbr pszczyńskich w 1765 r. przez hrabiego Fryderyka Erdmanna Anhalt-Köthen, kontynuowano rozbudowę rezydencji. Nadbudowano wówczas pałac o kolejną kondygnację, w miejsce galerii arkadowych od strony dziedzińca wprowadzono zabudowane korytarze, sień wjazdową połączono z kondygnacjami na I piętrze za pomocą nowych schodów lustrzanych, a w skrzydle północnym od strony południowej utworzono oranżerię. Elewacje zewnętrzne zyskały płaszczyznowy, wertykalny wystrój architektoniczny, charakterystyczny dla baroku śląskiego, a całość trójskrzydłowej rezydencji przekryto dachami mansardowymi z lukarnami. Barokowa przebudowa zamku łączyła się ze zmianami otoczenia, tj. przebudową terenów parkowych. Nowy ogród łączył elementy barokowe z sentymentalnymi i neoklasycystycznymi, tworząc kompozycyjną całość podporządkowaną dominancie, czyli budowli zamkowej. Zamek za czasów książąt Anhalt przeżywał okres świetności.
           
          Po przejęciu Pszczyny w 1847 r. przez hrabiowską rodzinę von Hochberg z Książa k. Wałbrzycha (od 1850 r. książęta von Pless), przystąpiono m.in. do założenia tarasów od strony północnej, zachodniej i wschodniej oraz utworzenia reprezentacyjnego podjazdu na dziedzińcu. W latach 1870-1876 z inicjatywy księcia Hansa Heinricha XI przeprowadzono ostatnią znaczącą przebudowę pałacu, rozwiązaną w stylu neobarokowym wg proj. Aleksandra Hipolita Destailleur. Rozbudowano wówczas skrzydło północne o trakt południowy, mieszczący reprezentacyjną, trójbiegową klatkę schodową oraz okazałą salę jadalną (salę lustrzaną), a także przekształcono amfiladę apartamentów z tzw. wielkim salonem i biblioteką w skrzydle północnym. Elewacje zewnętrzne zyskały neobarokowy wystrój architektoniczny, podkreślony dwubarwnym licowaniem wątkiem muru. Przekształceniami objęto również park, w którym poprzez spiętrzenie rzeki Pszczynki i cieków wodnych, spływających z Dzikiej Promenady i Starej Wsi, założenie zyskało dodatkowe, malownicze atuty widokowe.

          W okresie pierwszej wojny światowej, w latach 1914–1917, w pałacu mieściła się główna kwatera wojsk niemieckich. W apartamencie cesarskim zamieszkał cesarz Wilhelm II. W 1916 r. opracowano tu Akt 5 listopada, a na początku 1917 r. podjęto decyzję o rozpoczęciu wojny podwodnej na Atlantyku, skutkiem czego Stany Zjednoczone wypowiedziały Niemcom wojnę.
           
          Pałac pozostał w rękach Hochbergów do końca II wojny światowej. Szczęściliwie ocalał od zniszczeń w czasie działań wojennych prowadzonych w 1945 r. W 1946 r. dzięki inicjatywie lokalnej społeczności w pałacu otwarto muzeum.
           
          Opis
          Przedmiotowy zespół zamkowo-parkowy usytuowany jest w bezpośrednim sąsiedztwie historycznego zespołu staromiejskiego Pszczyny. W skład zespołu wchodzi usytuowany w północno-zachodniej pierzei rynku Budynek Warty (tzw. Brama Wybrańców), pałac zwany zamkiem, oficyna zamkowa, stajnie, wozownia i zabytkowy park krajobrazowy wraz z elementami małej architektury.
           
          Pałac jest obiektem trójskrzydłowym, założonym na planie podkowy w typie francuskiego entre cour et jardin, trójkondygnacyjnym, krytym dachem mansardowym z lukarnami, z reprezentacyjnym skrzydłem środkowym zwróconym na północ, w kierunku parku, oraz skrzydłami bocznymi na południe, w kierunku rynku.
           
          Historyzujące, rozwiązane w stylu francuskiego neobaroku, wieloosiowe elewacje pałacu charakteryzują się klarownymi, symetrycznymi podziałami na boniowaną strefą cokołową oraz partie wyższe, urozmaicone dwubarwnym licowaniem i artykułowane zdwojonymi pilastrami. Osie elewacji wschodniej, północnej i zachodniej akcentują trójosiowe ryzality, zwieńczone wypiętrzonymi, namiotowymi dachami. W ryzalicie północnym, od strony parku, mieści się portal główny, zaakcentowany balustradą z kartuszami herbowymi Hochbergów, z kolei portal w ryzalicie zachodnim ujęty jest figurami halabardników. Od strony północnej i zachodniej pałac otoczony jest tarasami, przechodzącymi na osi elewacji północnej w monumentalne założenie wejściowe zaakcentowane dwoma żeliwnymi lwami.
           
          Układ wnętrz pałacu składa się przeważnie z jednego traktu pomieszczeń, skomunikowanych amfiladowo. Główne wejście do pałacu mieści się w skrzydle północnym, gdzie na osi północ-południe przebiega wykładana drewnianą dębową kostką sień przejazdowa, skomunikowana z westybulem i paradną, trójkondygnacyjną klatką schodową krytą sklepieniem zwierciadlanym, z trójbiegowymi schodami prowadzącymi do galerii lustrzanej na I piętrze. Wnętrza na parterze kryte są sklepieniami krzyżowymi i kolebkowymi z lunetami, z kolei na piętrze - sufitami z fasetami. W pięciu neogotyckich pomieszczeniach na parterze skrzydła zachodniego mieszczą się odtworzone apartamenty cesarskie. W skrzydle północnym, od strony dziedzińca, na wysokości piano nobile ulokowana jest okazała, dwukondygnacyjna sala lustrzana (pierwotnie jadalna). Zachodnie skrzydło pierwszego piętra zajmują apartamenty prywatne pana i pani domu. Apartament księżnej Daisy von Pless składa się z salonu, sypialni, buduaru i łazienki, z kolei apartament księcia - z sypialni, pokoju pracy księcia, przedpokoju myśliwskiego oraz salonu, pełniącego kiedyś funkcję pokoju bilardowego. W skrzydle północnym mieści się biblioteka oraz połączony z nią salon wielki. Kolejne wnętrza zajmuje reprezentacyjny apartament gościnny. W pozostałych wnętrzach I piętra mieściła się dawniej kuchnia kawowa, dwa pokoje ze srebrami i podręczny magazyn na lampy. Na II piętrze znajdowała się galeria z kolekcją obrazów, grafik i rzeźb o tematyce animalistycznej i myśliwskiej, a także broni i trofeów zwierzęcych. Z galerii prowadzą drzwi do dawnych pokojów gościnnych, w których obecnie urządzono wystawy stałe. Pomieszczenia III piętra wykorzystywane były dawniej jako skład przedmiotów niezbędnych do funkcjonowania dworu książęcego oraz pokoje mieszkalne dla służby i gości. Najstarszą częścią zamku są piętnastowieczne piwnice, gdzie w pomieszczeniach skrzydła zachodniego prezentowana jest stała wystawa pt. „Zbrojownia”.
           
          Park zamkowy o charakterze krajobrazowego parku angielskiego, rozciąga się na przestrzeni 48 ha wzdłuż rzeki Pszczynki. Założenie cechują liczne otwarcia widokowe, przecięte taflami wody i zakończone akcentami w postaci budowli parkowych lub drzew, malownicze skupiska starodrzewu i krzewów, liczne rozlewiska i stawy z wysepkami oraz łukowatymi mostkami, otwarte łąki i samotne, rozłożyste drzewa, jak również malownicze aleje. Dwie najważniejsze, odchodzące promieniście od północnego podjazdu zamkowego, skierowane w kierunku północno-wschodnim i północno-zachodnim, otwierają się na cmentarz św. Jadwigi oraz w kierunku Dzikiej Promenady. Istotnymi akcentami są budowle parkowe: brama chińska, dom ogrodnika, kapliczki, pawilon herbaciarni na wyspie oraz wieża widokowa z piwnicą lodową. W północnej części parku znajduje się cmentarz książąt Anhaltów, a w zachodniej groby Hochbergów. Park zamkowy jest elementem rozległego założenia krajobrazowego, w skład którego wchodzi ponadto m.in. Park Dworcowy, Park Trzech Dębów („Dzika Promenada”) i zespół dworsko-parkowy Ludwikówka na terenie Pszczyny, dawne folwarki Kępa i Siedlec, nieistniejący zespół dworski Luisenhof ze stadniną koni, dawne ogrody, tzw. bażantarnie (m.in. zespół pałacowo-parkowy Bażantarnia w Porębie) czy pałacyk myśliwski Promnice (w Kobiórze), a także tereny lasów książęcych i stawy.
           
          Wjazd na teren zamkowy od strony miasta prowadzi przez budynek Warty, tzw. Bramę Wybrańców, z 1687 r. Jest to obiekt założony na rzucie prostokąta, parterowy, kryty czterospadowym dachem, z narożną wieżyczką od strony południowo-wschodniej. Przejazd bramny ujęty jest od frontu boniowanym portalem i zaakcentowany wolutowym szczytem z kartuszami herbowymi Baltazara von Promnitz i Emilii Agnes von Sachsen. Rozlokowany za bramą dziedziniec wschodni zamyka od strony wschodniej dwupiętrowa, nakryta dachem mansardowym oficyna pałacowa, wzniesiona na przełomie XVII/XVIII w. i rozbudowana w 2 poł. XIX w. Na wschód od pałacu rozmieszczone są budynki gospodarcze, tj. neoromańskie stajnie i wozownia z 2 poł. XIX w. oraz dawna ujeżdżalnia, gruntownie przebudowana w l. 1970–1971 na halę sportową.