DANE KONTAKTOWE
DANE TELEADRESOWE
Wyrażam zgodę na przetwarzanie i przetrzymywanie moich danych osobowych niezbędnych do korzystania z materiałów serwisu przez NID zgodnie z ustawą o ochronie danych osobowych z dnia 29.08.1997r. (Dz. U. Nr 133, poz. 883).

PRZYPOMNIJ HASŁO

INFORMACJE OGÓLNE

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

    DLA WŁAŚCICIELI I ZARZĄDCÓW

    Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

      DLA SPECJALISTÓW

      Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.

        << < KALENDARIUM / 2012 / KWI > >>

          DZIEDZICTWO
          KULTUROWE W REGIONACH

          mapa WYBIERZ WOJEWÓDZTWO
           
           
           
          Zabytki w regionie
          Miejsca wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO:
          Pomniki historii:

          Parki kulturowe

          • Park Kulturowy – „Dolina Trzech Młynów” w Bogdańcu

          Inne ważne zabytki regionu:


          KOŚCIOŁY

          Zielona Góra, kościół pw. św. Jadwigi

          Obecnie jest to najstarsza świątynia zielonogórska. Kościół został wzniesiony pod koniec XIV lub na początku XV wieku. Niedługo po jego zbudowaniu dostawiono wieżę oraz kruchtę południową. Pod koniec XV lub na początku XVI wieku świątynię powiększono o jednopiętrową przybudówkę, w której pomieszczono kapliczkę z emporą. Budowla kilkakrotnie była niszczona przez pożary. Po pożarze w 1651 roku przebudowa kościoła trwała ćwierć wieku i wtedy dokonano znacznych zmian w jego wyglądzie: zamurowano okna gotyckie i wykuto mniejsze, półkoliste. W 1776 roku runęła wieża, niszcząc dużą część prezbiterium i nawy północnej wraz z przęsłami sklepień. W trakcie czteroletniej odbudowy m.in. wzniesiono nową wieżę i podwyższono mury obwodowe prezbiterium, a wnętrze kościoła przykryto nowymi sklepieniami. Wieża była o połowę niższa od wcześniejszej, więc w 1832 roku postanowiono ją podwyższyć i jednocześnie nadać jej formę klasycystyczną. Tak ukształtowany kościół św. Jadwigi przetrwał następne lata aż do czasów obecnych.

          Zielona_Gora_Kosciol_pw__sw__Jadwigi.jpg  Zielona_Gora_Kosciol_pw__sw__Jadwigi_02.jpg

          Nowogród Bobrzański, kościół pw. św. Bartłomieja


          Nowogrod_Bobrzanski_kosciol_pw__pw__sw__Bartlomieja.jpgPołożony w obrębie najstarszej części miasta kościół św. Bartłomieja został zbudowany przez augustianów. Po raz pierwszy był wzmiankowany w roku 1277. Początkowo pełnił funkcję kościoła klasztornego, później filialnego. W latach 1540-1568 świątynia należała do gminy ewangelickiej. Począwszy od XV wieku ta kamienna budowla była wielokrotnie przebudowywana. Z gotyckiego założenia przetrwały ściany obwodowe prostokątnej nawy i chóru oraz sklepiona kolebkowo zakrystia. W XVII wieku dostawiono od zachodu czworoboczną wieżę, w 1723 roku nakryto nawę stropem. Po 1945 roku przez wiele lat nieużytkowany obiekt popadał w ruinę. W latach 1981-1984 jednonawowy kościół św. Bartłomieja został odbudowany i od strony południowej powiększony.


          Nowogród Bobrzański, Kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny


          Nowogrod_Bobrzanski_kosciol_pw__Wniebowziecia_Najswietsz.jpgZbudowana w XIII wieku świątynia była własnością augustianów do czasu ich przeniesienia w 1284 roku do Żagania. Pierwotna budowla została gruntownie przebudowana pod koniec XV wieku. Z tego okresu zachowały się dolne fragmenty murów obwodowych nawy. Kolejne przebudowy miały miejsce w latach: 1609, 1693 oraz 1858-1863. W XVII wieku do kościoła dobudowano kwadratową wieżę zwieńczoną hełmem z latarnią, a także kaplicę grzebalną. Kaplicę usytuowano przy wschodniej ścianie nawy głównej. Przejściowo, w latach 1523-1553 kościół był własnością gminy ewangelickiej. W XIX wieku podwyższono prezbiterium, dobudowano zakrystię oraz kaplicę południową. Wnętrze świątyni zaprojektowano w stylu neogotyckim. Zachowały się również starsze elementy wyposażenia, jak późnogotycki tryptyk z około 1500 roku, identyfikowany z warsztatem Mistrza z Gościszowic, przeniesiony z kościoła Krzyża Świętego w Żaganiu, kielich mszalny z 1596 roku, a ponadto gotycka i barokowa chrzcielnica. Świątynia została wymurowana z cegły, dziś otynkowana.

          Sulechów, kościół parafialny pw. Podwyższenia Krzyża Świętego


          Sulechow_kosciol_pw__Podwyzszenia_Krzyza_Swietego.jpgObok rynku wznosi się świątynia, której powstanie należy odnieść zapewne do czasów po 1314 roku, czyli po wytyczeniu rozplanowania miasta. Po najstarszym murowanym kościele pozostały granitowe fragmenty w murach budowli. Pod koniec XV wieku przebudowano świątynię na późnogotycki obiekt o układzie halowym. W 1539 roku kościół od katolików przejęli protestanci, którzy zarządzali nim do roku 1945. W trakcie pożaru miasta w 1557 roku zniszczeniu uległy sklepienia, szczyt zachodni oraz wieża. Podczas odbudowy dolną partię wieży zaadaptowano na kruchtę (od zachodu) natomiast od strony południowej wybudowano nową wieżę. Kościół otrzymał też nowy szczyt zachodni oraz sklepienia gwiaździste. W latach 1689-1690 postawiono przybudówki przy chórze i emporach, w 1884-1893 na wieży nadbudowano górną kondygnację, a w 1925 roku, podczas regotyzacji wnętrza świątyni, m.in. wyposażono ją w neogotycki prospekt organowy oraz ołtarz.

          Świebodzin, kościół parafialny pw. św. Michała Archanioła

          Swiebodzin_kosciol_pw__sw__Michala_Archaniola.jpgTen duży obiekt ceglany wznosi się obok północno-wschodniego narożnika rynku. Pierwszy murowany kościół to gotycka, trójnawowa budowla halowa o szerokim, pięciobocznie zamkniętym prezbiterium. Wnętrze zostało nakryte sklepieniem sieciowym. Zbudowana w drugiej połowie XV wieku świątynia stanowi trzon obecnego kościoła, ukształtowanego po pożarze w 1541 roku. Powiększono wówczas trójnawową halę z obejściem, dobudowując od południa czwartą nawę oraz rząd kaplic z otwierającą się do wnętrza kościoła emporą. Przebudowa wiązała się z dostosowaniem świątyni do potrzeb liturgii luterańskiej, bowiem wtedy kościół był użytkowany przez gminę protestancką.

          Podczas gruntownego remontu kościoła, przeprowadzonego w latach 1850-1858, dobudowano neogotycką kruchtę arkadową oraz dokonano zmian w wyglądzie szczytu korpusu według projektu wrocławskiego architekta Langera. Na osi szczytu został umieszczony duży maswerk, który jest flankowany dwiema strzelistymi wieżyczkami. Ze wszystkich stron świątynię wzmacniają przypory, a okna mają charakterystyczny, ostrołukowy kształt gotycki. Wnętrze kościoła zostało utrzymane w estetyce późnego gotyku. Nawy i prezbiterium nakrywają sklepienia sieciowe. W kaplicach i emporach zbudowano sklepienia gwiaździste, tylko jedną z kaplic nakryto sklepieniem kryształowym.

          W kościele zachowało się cenne wyposażenie z okresu późnego średniowiecza, na które składa się m.in. gotycki ołtarz główny z warsztatu Mistrza z Gościszowic oraz grupa gotyckich rzeźb o tematyce pasyjnej.

          Gubin, ruiny kościoła farnego pw. św. Trójcy

          Ruiny gubińskiej fary to pozostałość największej budowli sakralnej na terenach Środkowego Nadodrza. Kościół farny stanął w miejscu, w którym zbudowano wcześniej jeszcze dwie świątynie. We wnętrzu budowli natrafiono na fundamenty romańskiej budowli ceglanej z trzema nawami i prostokątnym prezbiterium. Wiadomo, że nawy boczne oraz prezbiterium od wschodu zakańczały półkoliste apsydy. Do kościoła przylegały od strony zachodniej dwie kwadratowe wieże. Świątynię romańską zbudowano na początku XIII wieku. Na przełomie XIII i XIV wieku dokonano jej przebudowy, pozostawiając jedynie zachodnią ścianę wraz z wieżami. Nowa świątynia otrzymała znacznie szerszy, gotycki korpus o halowym układzie. Nawy zostały wydzielone dzięki ośmiobocznym filarom, wspierającym sklepienia.

          Gubin_fara.jpg  Gubin_fara_2.jpg

          Pod koniec XV wieku przystąpiono do przebudowy zbyt ciasnego, jak na ówczesne potrzeby wiernych, kościoła. Najpierw zbudowano nowe, większe i wyższe, trójnawowe prezbiterium z wielobocznym obejściem oraz wieńcem kaplic. Następna faza przebudowy świątyni objęła nawy. Powstała wtedy czteroprzęsłowa, trójnawowa hala o sklepieniach sieciowych, które wspierały ośmioboczne filary. Kaplice zostały nakryte gwiaździstymi i krzyżowymi sklepieniami. Na miejscu romańskich wież postawiono jedną, zdobioną blendami i zwieńczoną attyką. W latach 1717-1728 kościół został wyposażony w barokowe elementy, jak ołtarz główny, rzeźbiona ambona oraz kute lichtarze i żyrandole. Świątynia została zniszczona w 1945 roku podczas natarcia wojsk radzieckich na Gubin. W ostatnich latach przeprowadzono prace zabezpieczające ruinę przed dalszą destrukcją. Usunięto resztki zniszczonych sklepień, oczyszczono z gruzu wnętrze świątyni, wzmocniono mury i zainstalowano nowy hełm na wieży.

          Lubsko, kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny

          Budowla ta została wzniesiona około połowy XIII wieku w stylu późnoromańskim, a murowana była z kostek granitowych. Z pierwotnego kościoła, wielokrotnie rozbudowywanego i przebudowywanego, pozostała do dziś dolna partia wieży z uskokowym portalem oraz część zewnętrznej ściany południowej nawy. Była to trójnawowa bazylika, węższa od obecnej świątyni. Około połowy XIV wieku nastąpiło powiększenie kościoła do dzisiejszych rozmiarów przez wydłużenie prezbiterium. Podczas ponad dwudziestoletniej odbudowy, jaka miała miejsce po pożarze w 1496 roku, poszerzono korpus w północnym kierunku i przekształcono jego układ z bazylikowego na halowy. Z tego okresu pochodzą sieciowe i gwiaździste sklepienia oraz fragmenty w większości zniszczonej polichromii figuralnej o tematyce biblijnej. Na zewnątrz, od wschodu zbudowano schodkowaty szczyt ze sterczynami i dekoracją prostokątnych blend, dzielonych krzyżowo. Wieża z późnogotyckim szczytem otrzymała renesansową attykę i stożkowaty hełm ceglany.

          W drugiej połowie XIX wieku przeprowadzono restaurację wnętrz. W 1912 roku usunięto tynki, dzięki czemu przywrócono najstarszy wygląd tej świątyni. We wnętrzu zachowały się renesansowe elementy wyposażenia, jak ołtarz główny z 1585 roku, chrzcielnica z 1565 i ambona datowana na 1586 rok.

          Żagań, kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny

          Zagan_kosciol_pw__Wniebowziecia_Najswietszej_Marii_Panny.jpgO tym obiekcie sakralnym po raz pierwszy wspomina dokument z 1272 roku.W 1284 roku został on przekazany przez księcia Przemka augustianom, sprowadzonym do Żagania z Nowogrodu Bobrzańskiego. Wówczas kościół był trójnawową bazyliką. Dopiero w drugiej połowie XIV wieku przystąpiono do znaczących prac budowlanych, podczas których rozebrano prezbiterium i na jego miejscu zbudowano większe, zachowane po dziś dzień w niezmienionym kształcie. W latach 1472 i 1486 świątynia uległa zniszczeniom podczas pożarów, po czym w trakcie długiej odbudowy dokonano wielu zmian w jej architekturze: podwyższono nawy, a także przedłużono w kierunku zachodnim ozdobiony szerokim szczytem korpus. Od wschodu dobudowano wieżę. W wieku XVIII została ona nakryta dachem mansardowym. W 1602 roku do zachodniej elewacji dostawiono renesansowy krużganek z loggią na piętrze. Podczas odbudowy po pożarze w 1730 roku świątynia otrzymała w miejsce gotyckich większe, zamknięte półkoliście otwory okienne, a na wieży hełm został zastąpiony dachem mansardowym.

          Wnętrze świątyni to trójnawowa hala z ostrołukowymi arkadami, wspartymi na dwunastu ośmiobocznych filarach. Sklepienia mają konstrukcje krzyżowe, gwiaździste i sieciowe. W kościele dominuje wyposażenie barokowe, choć zachowały się również elementy starsze. Uwagę zwraca kamienny gotycki sarkofag księcia głogowsko-żagańskiego Henryka IV Wiernego, zmarłego w 1342 roku. Interesujący jest renesansowy ołtarz św. Trójcy, datowany na XVI wiek. Barokowe wyposażenie reprezentuje ołtarz główny pochodzący z 1685 roku. Boczne ołtarze, których jest 12, zostały wykonane głównie w drugiej połowie XVII wieku. Kilka z nich powstało około 1730 roku. W prezbiterium stoją stalle zbudowane w 1695 roku, a następnie w XVIII wieku ozdobione osiemnastoma obrazami i taką samą ilością figur przedstawiających biskupów. Barokowy wystrój znakomicie uzupełnia m.in. rzeźbiony prospekt organowy, wykonany w 1735 roku. Na wschodniej ścianie nawy północnej zobaczymy epitafium upamiętniające Jana I, zmarłego w 1439 roku, a także drugie, poświęcone kobiecie o nazwisku von Sleynitz, zmarłej w 1479 roku.

          Kożuchów, kościół parafialny pw. Najświętszej Marii Panny


          Kozuchow_kosciol_pw__Najswietszej_Marii_Panny.jpgMurowany kościół wzniesiono dzięki fundacji księcia Henryka Żelaznego w latach 1340-1369 na miejscu starszej świątyni. Wnętrze nakryto sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Ze starszego obiektu zachowały się fragmenty ścian szczytowych nawy głównej, prezbiterium oraz dolna partia wieży. W trakcie odbudowy całość nakryto dwuspadowym dachem. Przy prezbiterium od strony północnej wzniesiono wieżę. W 1554 roku podczas pożaru zawaliły się sklepienia. Odbudowane sklepienia renesansowe o konstrukcji krzyżowej zachowały się do dziś. Wieżę zwieńczono krenelażem w miejsce smukłego dachu iglicowego. Podczas kolejnych dwóch pożarów: w 1637 i 1764 roku spłonął dach, a ponadto w czasie pierwszego uległo zniszczeniu całe wyposażenie świątyni (renesansowe ołtarze, ambona z 1616 roku, organy, rzeźby, zegar i dzwony). Spalone w 1764 roku pokrycie świątyni zostało zastąpione dachem mansardowym. Przetrwał on do naszych czasów.

          Dziś wnętrze kościoła zdobi przede wszystkim barokowe wyposażenie, ale najstarszym obiektem jest późnogotyckie epitafium z początku XVI wieku, wykonane z piaskowca i wmurowane w posadzkę kaplicy wschodniej. Wśród późniejszego wyposażenia zwraca uwagę rokokowy ołtarz główny z polichromowanym tabernakulum, a także inne, boczne ołtarze osiemnastowieczne. Oprócz szeregów przypór oraz ceramicznego fryzu zewnętrzny obraz kościoła kształtują renesansowe i barokowe, płaskorzeźbione płyty nagrobne. Płyty umieszczone na zewnątrz kościoła przypominają bogatych mieszczan, pochowanych na przykościelnym cmentarzu. Możnych kożuchowskich pochowano we wnętrzu świątynnych krypt (m.in. wdowę po Henryku VIII Wróblu – Katarzynę Opolską, Henryka IX i Henryka XI).

          Wschowa, kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny

          Wschowa_kosciol_pw__Wniebowziecia_Najswietszej_Marii_Pan.jpgŚwiątynia ta należy do jednego z najciekawszych zabytków architektury wschowskiej. Obecną świątynię ceglaną pw. św. Stanisława Biskupa Męczennika (jednocześnie Wniebowzięcia NMP) prawdopodobnie zbudowano w XIV stuleciu, jednak źródła donoszą o niej dopiero w 1435 roku. Wtedy to kościół spłonął wraz z niemal całym miastem. Pożar ponownie strawił świątynię w 1529 roku. Po pożarze wzniesiono trójnawową bazylikę z niższym i węższym, uformowanym prostokątnie prezbiterium i bardzo wysoką wieżą, prawdopodobnie największą w Wielkopolsce. W 1685 roku kolejny pożar znacznie zniszczył kościół farny. Odbudowany został dopiero w 1726 roku przez kanonika Karola Łodzię-Ponińskiego. Nowy kształt świątyni zaprojektował Pompeo Ferrari, znany architekt, twórca wielu kościołów wielkopolskich. Znacznie węższą, najwyższą kondygnację wieży nakryto baniastym hełmem z latarnią, zwieńczoną chorągiewką z datą 1726. Ta trójnawowa bazylika otrzymała barokowy wystrój. Nawa główna charakteryzuje się elipsoidalnym założeniem, a łączy się z nawami bocznymi oraz prezbiterium profilowanymi arkadami, wspartymi na filarach. Późnobarokowy po przebudowie kościół zachował fragmenty gotyckich murów w prezbiterium i wieży, a także szesnastowieczne sklepienie prezbiterium, kolebkowe z lunetami, oraz nadbudowę wieży. Kopulaste sklepienie w nawie głównej i kolebkowo-krzyżowe w nawach bocznych są ozdobione plafonami. Ścianę wschodnią zdobi osiemnastowieczny obraz przedstawiający panoramę Wschowy. Warto zwrócić m.in. uwagę na późnobarokowy ołtarz z pierwszej połowy XVIII stulecia oraz na osiemnastowieczne ołtarze boczne. W kościele zachowały się jeszcze inne elementy zabytkowego wyposażenia z okresu baroku, jak ambona, chrzcielnica, prospekt organowy i konfesjonały.

          Zielona Góra, ratusz

          Zielona_Gora_ratusz.jpgBudowla ta zajmuje centralną część Starego Rynku. Obecny jej kształt to efekt różnych prac budowlanych, prowadzonych po kilku pożarach w XVI i XVII wieku. Jak się obecnie przyjmuje, murowany ratusz wzniesiono w drugiej połowie XV wieku. Ratusz był zwieńczony schodkowatymi szczytami dwuspadowego dachu. Pierwszy odnotowany pożar miał miejsce w 1582 roku i dopiero po ośmiu latach ratusz został odbudowany. Istniała wówczas wieża, która stapiała się z północno-zachodnią częścią jego bryły. Kolejne pożary miały miejsce w 1627 i 1651 roku, i po nich następowała kolejna odbudowa gmachu. W 1777 roku dobudowano skrzydło wschodnie, w 1846 północne i później południowe. W trakcie prac remontowych w 1801 roku dokonano zmiany wystroju elewacji na klasycystyczny. Ostatnią przebudowę przeprowadzono w roku 1919, kiedy to zmieniono dach, a skrzydło północne otrzymało także trzecią kondygnację. Do dziś w piwnicach i na parterze zachowały się sklepienia krzyżowe i kolebkowe. W części budynku zajętej przez Urząd Stanu Cywilnego niedawno odsłonięto fragment ściany szczytowej pierwotnego ratusza gotyckiego.

          Lubsko, ratusz

          Lubsko_ratusz_i_kosciol_pw__Wniebowziecia_Najswietszej_M.jpgRenesansowy ratusz zajmuje część rynku od strony wschodniej, w bezpośrednim sąsiedztwie kościoła parafialnego. Pierwsza wzmianka o ratuszu pochodzi z 1456 roku. Był to prawdopodobnie wolnostojący obiekt gotycki, który spalił się podczas pożaru miasta w 1496 roku. Zachowany do dziś budynek wzniesiono w latach 1580-1582, a swój renesansowy kształt zawdzięcza włoskiemu architektowi Antoniemu Alberti. Jest to piętrowa budowla, wzniesiona na planie prostokąta i nakryta dwuspadowym dachem z dekoracyjnymi szczytami oraz facjatami. Nad wejściem do ratusza, obramionym boniowanym portalem, jest umieszczony kamienny kartusz z herbem miasta. W wielokrotnie przebudowywanym wnętrzu zachowały się w części pomieszczeń renesansowe sklepienia kolebkowo-krzyżowe, ozdobne drzwi kute z żelaza oraz malowany herb miasta z datą 1582.

          Szprotawa, ratusz


          Szprotawa_ratusz.jpgCentralną część szprotawskiego rynku zajmuje ratusz. Wzniesiono go w XIV wieku na miejscu dawnego domu kupieckiego. Była to ceglana, podłużna budowla piętrowa. W 1536 roku powiększono budynek od północy o jeden trakt. Do wschodniego szczytu dostawiono wieżę, utrzymaną w stylu późnogotyckim. Po spaleniu w latach 1730-1732 ratusz został odbudowany i powiększony. Jego barokowy wygląd był zasługą znakomitego projektanta Martina Franza. Obiekt został podwyższony o trzecią kondygnację. Obok gotycko-renesansowej wieży, zajmującej południowo-wschodni narożnik ratusza, wybudowano drugą, w formie barokowej. Starsza wieża ma kształt czworoboku i w piątej kondygnacji przechodzi w oktogon, zwieńczony trójkondygnacyjnym hełmem. Wieża barokowa jako czworoboczny obiekt została wkomponowana w drugi narożnik ratusza. Ma wklęsłe ściany i szerokie pilastry na narożach. Zwieńczona jest otwartym tarasem i wąską kondygnacją nakrytą hełmem z latarnią.

          Bytom Odrzański, rynek


          Bytom_Odrzanski_rynek.jpgNa bytomskim rynku zachowała się bardzo interesująca pod względem architektonicznym zabudowa mieszkalna. Renesansowy ratusz przylega do kamienic stojących przy rynku, którego układ urbanistyczny jest oparty na rozplanowaniu parcel z późnego średniowiecza. Dziś wydłużone działki są jedynym elementem zdradzającym pierwotny układ zabudowy przyrynkowej, bowiem same domy mają już nowożytną metrykę. Trzeba pamiętać, że dawne domy, nawet tych bogatszych Bytomian, miały konstrukcję drewnianą lub szachulcową. Pierwsze murowane kamienice wybudowano prawdopodobnie pod koniec XVI wieku. W 1694 roku tuż przed spaleniem miasta musiało jednak stać jeszcze sporo drewnianych zabudowań. Po pożarze dominującym budulcem była już cegła.

          Do najstarszych, zachowanych przy rynku obiektów należy późnorenesansowa kamienica zwana „Hotelem pod Złotym Lwem”, usytuowana w jego wschodniej pierzei. Nazwa tego budynku pochodzi od płaskorzeźby umieszczonej nad portalem wejściowym. Przedstawia ona gryfa w otoczeniu bogatej dekoracji plastycznej. Fasada kamienicy, którą rozdzielają dwa szczyty, charakteryzuje się ornamentyką osiemnastowieczną w postaci sterczyn, fryzów, pilastrów i dekoracji stiukowej o motywach roślinnych. Kamienica przetrwała pożar w 1694 roku. Z tamtego okresu zachowały się nawet drewniane, profilowane stropy, na których widnieje data 1691. Bogatą ornamentykę zobaczymy jeszcze na ścianie frontowej kamienicy nr 20, zamykającej pierzeję z najstarszymi obiektami mieszkalnymi. Jednak liczne prace remontowe, prowadzone w przeciągu kilku stuleci, spowodowały, że dzisiejsze kamienice stojące w centrum Bytomia to mozaika różnych stylów i form architektonicznych, poczynając od renesansowych, a kończąc na klasycystycznych.

          Budowlą¸ która dominuje nad zabudową przyrynkową, jest siedziba władz miejskich – ratusz. Pierwszy ratusz bytomski stał na rynku w XV wieku i był wzmiankowany w źródłach w 1483 roku. Budowla stanęła na środku placu, a obok niej zapewne ustawiono kramy handlowe. Na początku XVII wieku, w latach 1602-1609, wzniesiono nowy ratusz w późnorenesansowym stylu. Pierwotny budynek spłonął podczas pożaru. Nowy ratusz stanął w zachodniej pierzei na dwóch działkach mieszczańskich w jednym szeregu z pozostałymi kamienicami. Ratusz wyróżnia się smukłą, zbudowaną na planie prostokąta siedmiokondygnacyjną wieżą. W wieży zostało umieszczone wejście z kamiennym portalem, bogato zdobionym m.in. boniowaniem, pilastrami w postaci kariatyd i herbowym kartuszem. Wieża jest zwieńczona arkadową galerią oraz kopulastym hełmem z dwiema latarniami. Poniżej został zainstalowany zegar. Wewnątrz ratusza do naszych czasów dotrwały sklepienia kolebkowe i krzyżowe, drzwi barokowe z 1698 roku z żelaznymi okuciami, strop z ozdobnymi, profilowanymi belkami, a także stojący w bibliotece dziewiętnastowieczny piec kaflowy.

          ZAMKI

          Sulechów, zamek i kościół zamkowy

          Do dziś w Sulechowie zachowały się resztki obwarowań miejskich. Obok dużego odcinka muru, na północno-wschodnim skraju Starego Miasta znajduje się zamek. Sulechowska warownia została zbudowana na niewielkim, wysuniętym przed linię obwarowań nasypie. Miała ona własne umocnienia, które oddzielały go od miasta. Były to mur, fosa i wał. Na teren zamku wiodła oddzielna furta. Włączony był jednak w system obronny całego miasta. Na przestrzeni wieków zamek był wielokrotnie przekształcany, zatracił więc pierwotny wygląd i charakter. Wszelkie ślady czternastowiecznej budowli uległy zatarciu. Obwarowania zamkowe istniały jeszcze w XVIII wieku, natomiast do dziś przetrwała gotycka, piętnastowieczna wieża. Dodajmy, że przy wieży od południa wzniesiono renesansowy budynek. W 1850 roku zbudowano południowy szczyt budowli w stylu późnoklasycystycznym.

          Sulechow_zespol_zamkowy_i_zbor_arianski.jpg   Sulechow_zespol_zamkowy_i_zbor_arianski_02.jpg

          Na dawnym podzamczu znajduje się dawny zbór ewangelicki – tzw. kościół zamkowy, zbudowany w latach 1752-1765 przez arian polskich, braci Stanisława i Mikołaja Latalskich. Ostatecznie prace wykończeniowe miały miejsce w 1779 roku. Obiekt wzniesiono na planie prostokąta. W jego korpus została wbudowana prosta w formie wieża. Późnobarokowa fasada jest podzielona na trzy części, natomiast trójkątny przyczółek zdobi rokokowy kartusz. Kilka lat temu budynek został gruntownie odnowiony i obecnie pełni różne funkcje kulturalne.

          Krosno Odrzańskie, zamek

          Pierwotny wygląd warowni nie jest znany. Wzniesiono ją najpewniej na początku XIII wieku. Zamek, jak się sądzi murowany, był siedzibą księcia Henryka Brodatego, a po jego śmierci Jadwigi. Przypuszczalnie fragmenty tego założenia zachowały się w ścianie zewnętrznej dzisiejszego północnego i zachodniego skrzydła zamkowego. Warownię od miasta oddzielała fosa. Komunikacja była możliwa przez most przerzucony nad fosą. W XIV i XV wieku zamek rozbudowali książęta głogowscy. Ówczesne założenie miało dwa skrzydła, północne oraz południowe, a także budynek bramny z wieżą, zlokalizowany od strony zachodniej. W czasie kolejnego etapu przebudowy krośnieńskiego zamku wnętrze budowli uległo znacznym przekształceniom. Jej zakończenie nastąpiło na początku XVI wieku.

          Krosno_Odrzanskie_zamek.JPG   Krosno_Odrzanskie_zamek_02.JPG   Krosno_Odrzanskie_zamek_03.JPG

          Krośnieński zamek nosi ślady działalności szwedzkich strategów wojskowych z okresu wojny trzydziestoletniej. W 1633 roku Szwedzi przystąpili do budowy twierdzy. W kilku miejscach wznoszono wieloboczne bastiony i drewniano-ziemne wały oraz kopano rowy strzeleckie. Pracami objęto również prawy brzeg Odry. Krosno miało być ważnym punktem operacyjnym przeciwko stacjonującej na Śląsku cesarskiej armii. Zamek jako centralny punkt obrony oraz siedziba sztabu został wydzielony z obrębu miasta i otoczony dodatkowym wałem wraz z czterema bastionami oraz fosą. Do zamku prowadził most zwodzony. Cały system obronny spełnił swoją funkcję, bowiem Krosno z dwustuosobową załogą szwedzką oparło się wielokrotnym atakom wojsk nieprzyjacielskich. Ślady ziemnych fortyfikacji są widoczne jeszcze dziś po wschodniej stronie zamku, otwartej w kierunku Odry.
          Dziś w częściowo odrestaurowanym zamku znajduje się muzeum oraz punkt miejskiej informacji.

          Krosno_Odrzanskie_zamek_04.JPG   Krosno_Odrzanskie_zamek_plan_z_1630_r_.jpg

          Żary, zamek i pałac

          Zary_zamek_i_palac.jpgZamek został zbudowany w południowo-zachodnim narożu średniowiecznego założenia z inicjatywy Albrechta Dewina, właściciela dóbr żarskich w latach 1226-1280. Była to podpiwniczona, trzykondygnacyjna budowla ceglana, zbudowana na planie prostokąta. Mury miały 2 m grubości, okna były od zewnątrz wąskie, a do środka rozglifione. Na dwóch górnych kondygnacjach znajdowała się kaplica nakryta sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Wkrótce po zbudowaniu zamku wydzielono dziedziniec i otoczono go wysokim murem kamiennym. Założenie zamkowe otaczała szeroka i głęboka fosa, przez którą przerzucony był most zwodzony. W latach 1320-1329 rodzina von Pack przystąpiła do rozbudowy zamku. Dobudowując zachodnie skrzydło od strony miasta w południowym murze przebito nową bramę. Zamek został włączony w miejski system obronny. Na początku XV wieku ówcześni właściciele dóbr żarskich Bibersteinowie dobudowali wschodnie skrzydło. W pierwszej połowie XVI wieku zamek kilkakrotnie trawiły pożary. Uszkodzoną budowlę Bibersteinowie poddali gruntownej przebudowie i zamek przekształcili w renesansową rezydencję. Około połowy XVI wieku (do 1566 roku) zbudowano nowe skrzydło. W XVIII wieku dokonano pewnych zmian w wieży zamkowej w stylu barokowym. W 1824 roku zamek żarski przekształcono w urząd oraz więzienie, które funkcjonowało prawie 100 lat. W latach 1933-1945 znalazło w nim swoją siedzibę muzeum regionalne. W czasie wojny budowla została uszkodzona przez zrzuconą w 1944 roku bombę. Po wojnie obiekt poddano remontowi. Odbudowano zniszczoną część zamku, ale w latach osiemdziesiątych XX wieku przerwano renowację, której nie podjęto do dziś.

          Stojący w pobliżu zamku pałac zbudowano w latach 1710-1728 z inicjatywy Erdmanna von Promnitz, właściciela dóbr żarskich i szambelana Augusta II. Projekt pałacu wraz z innymi budowlami i parkiem przygotowali architekci Jerzy Spanninger i Julio Simonetti. Budowę rezydencji Promnitzów prowadzono z wykorzystaniem murów gotyckich i renesansowych budowli stojących na podzamczu. Czteroskrzydłowy pałac wzniesiono na planie nieregularnego czworoboku. Rezydencja miała prostokątny dziedziniec, a z zamkiem łączył ją murowany ganek zbudowany na poziomie drugiej kondygnacji. Wnętrza pałacu zdobiły kominki, rzeźby, bogata dekoracja sztukatorska, plafony z płaskorzeźbami oraz malarstwem iluzjonistycznym. Budowla ta była niedługo użytkowana przez Promnitzów, bowiem w 1765 roku sprzedali ją wraz z dominium Saksonii. Pozostający od 1815 roku pod zwierzchnictwem pruskim pałac był zaniedbany i dopiero w 1926 roku wyremontowano go i przekazano urzędowi ziemskiemu. Przez znaczną część okresu powojennego obiekt stał opuszczony. W latach 1966-1975 wymieniono więźbę i dach, zabezpieczając go przed całkowitą ruiną.

          Kożuchów, zamek


          Budowa zamku miała miejsce w XIV wieku, a jej ukończenie, jak się sądzi, nastąpiło przed 1415 rokiem. Wznoszenie zamku rozpoczęto z polecenia księcia Henryka IV lub jego syna Henryka V Żelaznego, panującego w księstwie głogowskim do 1369 roku. Mury miały konstrukcję kamienno-ceglaną. Zamek o kształcie czworobocznym charakteryzował się wysokimi murami kurtynowymi. Od strony miasta zbudowano bramę wjazdową, do której prowadził most zwodzony, przerzucony nad fosą. Wschodnie skrzydło dziedzińca było zabudowane piętrowym budynkiem mieszkalnym o wymiarach 12 x 26,5 m. Drugi budynek, nieco mniejszy, znajdował się w północno-zachodnim narożniku zamku. W pobliżu bramy stała cylindryczna wieża o wymiarach 10 x 10 m, wzniesiona na planie kwadratu. Jej mury miały 2 m grubości. W drugiej połowie XIV wieku, wskutek podziału księstwa głogowskiego zamek został przeznaczony na siedzibę książąt kożuchowsko-zielonogórskich. Zapewne za czasów Henryka IX powiększono budowlę o skrzydło zachodnie wraz z kaplicą. W czasie przebudowy m.in. wzniesiono narożne, silnie wydłużone basteje. W drugiej połowie XVI wieku do bramy zamku, będącego już siedzibą rycerską Rechenbergów, zostało dobudowane przedbramie. W XVII wieku zamek został poddany gruntownej przebudowie, a stało się to po przejęciu go w 1685 roku przez karmelitów. Zakonnicy zbudowali dwa następne skrzydła i podcienia o trójprzęsłowych arkadach. Wieża została nadbudowana ośmiobocznym członem i zwieńczona barokowym hełmem. W 1705 roku rozbudowano kaplicę zamkową. A więc powstało czteroskrzydłowe założenie klasztorne z wirydarzem pośrodku, które otaczał krużganek. Północno-zachodnią część założenia zajął kościół. Po obniżeniu wieży krenelaż zastąpiono dachem, a po likwidacji mostu usypano groblę, która przecięła osuszoną fosę. Tak ukształtowaną bryłę założenia zamkowego możemy oglądać jeszcze dziś. W drugiej połowie XIX wieku rozebrano mury wraz z bastejami od strony północno-zachodniej. Ostatnie prace remontowo-adaptacyjne miały miejsce w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku. Obiekt przystosowano wtedy do potrzeb biblioteki i domu kultury. Dawny kościół przeznaczono na salę widowiskową.

          Kozuchow_mury_obronne.JPG Kozuchow_mury_obronne_02.JPG Kozuchow_zamek.jpg

          Wschowa, mury obronne

          Wschowa_mury.jpgNajstarsza wzmianka o fortyfikacjach wschowskich pochodzi z 1345 roku. Wtedy to wznoszono je z kamienia i częściowo z cegły, następnie w wiekach XV-XVII rozbudowywano oraz wzmacniano. Jak twierdzą historycy, najstarszy odcinek muru powstał jeszcze przed panowaniem Kazimierza Wielkiego pomiędzy rejonem późniejszego zamku a Bramą Polską. Następny etap budowy obwarowań rozpoczął się po uzyskaniu przywileju w 1343 roku i objął obszar na zachód do Bramy Polskiej. Do zamknięcia obwarowań doszło poprzez wzniesienie, prawdopodobnie po roku 1409, odcinków w rejonie Bramy Głogowskiej. Na wysokości tzw. Zaułka Katowskiego zbudowano drugi mur obronny. Podobnie postąpiono w XVI wieku w pobliżu kościoła farnego, gdzie wzmocnienie obwarowań kończyło etapy kilkusetletniej ich budowy wokół Starego Miasta. W skład wschowskich fortyfikacji wchodziły również fosa i wał, szeroko otaczające mury miejskie, a także wspomniane bramy: Polska od północy i Głogowska od południa. Obie były wzmocnione wieżami, z których jedna do dziś zachowała się przy dawnym kościele ewangelickim. Z biegiem czasu w murach przebito jeszcze kilka dodatkowych przejść.

          Pomimo że w XIX wieku rozebrano bramy oraz niektóre partie murów, do naszych czasów przetrwała znaczna ich część, sięgająca do 2-4 m wysokości. Dzięki działalności Stowarzyszenia dla Upiększania Miasta uratowano obszar dawnej fosy, przekształcając ją w spacerową promenadę.

          Zamek w Międzyrzeczu

          Międzyrzecki zamek wzniesiono za czasów Kazimierza Wielkiego w widłach rzek Obry i Paklicy, na miejscu wczesnośredniowiecznego grodu obronnego. Zamek zbudowano z cegły na rzucie wieloboku. Do zachodniej części muru obwodowego przylegał budynek mieszkalny. Założenie było flankowane cylindrycznymi wieżyczkami, z których dwie wzniesiono przy budynku mieszkalnym, a trzecią w pobliżu bramy wjazdowej. Zamek otaczała fosa, a wjazd do niego prowadził przez most zwodzony. Zapewne w XV wieku do budowli, pomiędzy bramą i wieżyczką, dobudowano piętrowy domek. W 1520 roku, podczas najazdu wojsk niemieckich warownia została w znacznym stopniu zniszczona. Jej odbudowa trwała prawdopodobnie do 1533 roku, a rozbudowa miała miejsce w drugiej połowie XVI stulecia. W tych czasach zbudowano dwie basteje, w których umieszczono działa. W południowo-wschodniej części zamku wzniesiono renesansowy budynek mieszkalny. Do ponownego zniszczenia zamku doszło podczas najazdu szwedzkiego. W następnych stuleciach obiekt stopniowo popadał w ruinę. W połowie XIX wieku zawaliła się część północnej bastei. Dopiero w latach 1954-1964 przeprowadzono badania archeologiczne i prace konserwatorskie, które doprowadziły do zabezpieczenia murów zamkowych, odbudowy części gotyckiego budynku bramnego i bastei oraz przyziemia renesansowego budynku.

          Obecnie zamek stanowi element zespołu muzealnego. Do tego kompleksu należą także budynki dawnego starostwa, osiemnastowieczna oficyna, rozbudowana w XIX wieku. Same budynki starostwa po II rozbiorze Polski przeznaczono na browar. Po gruntownym remoncie przeprowadzonym na początku lat sześćdziesiątych XX wieku w obiektach urządzono działające do dziś muzeum.

          _DSC0610.JPG  _DSC0612.JPG  DSC_6607.JPG


          Drewniana architektura sakralna

          1) Kościół pw. Matki Boskiej Częstochowskiej w Zielonej Górze został wzniesiony w latach 1746 - 1748. Kościół o szachulcowej konstrukcji założony został na planie krzyża greckiego. Dwukondygnacyjną bryłę nakryto mansardowym dachem. Świątynia pierwotnie nie miała wieży. Wzniesiono ją w 1828 roku po południowej stronie budowli. Wnętrze kościoła nakrywa strop belkowy. Obiegają je trójkondygnacyjne drewniane empory wsparte na słupach. Ołtarz główny pochodzi z 1749 roku.

          2) Kościół pw. św. Bartłomieja w Kalsku. Wzniesiony w stylu barokowym z inicjatywy opata bledzewskiego Jana Białobłodzkiego w latach 1692-1693. Konstrukcja szachulcowa, na rzucie prostokąta, z węższym, zamkniętym trójbocznie prezbiterium. Zakrystia murowana, dobudowana w XIX wieku. Nad zachodnią częścią korpusu nadbudowano kwadratową drewnianą wieżę zwieńczoną ośmiobocznym hełmem z latarnią. Wnętrze nakryte jest sklepieniem drewnianym o profilowanych belkach. Barokowe wyposażenie wnętrza pochodzi z XVIII wieku.

          3) Kościół pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Chlastawie stanowi przykład jednego z bardziej interesujących rozwiązań ciesielskich w polskim budownictwie drewnianym. Kościół został ufundowany w 1637 roku przez Radislausa Miesitschka i jego żonę Małgorzatę z Brudzewskich, wzniesiony w konstrukcji szachulcowej, wypełnionej gliną. Jego ściany oszalowano deskami. Jest to świątynia salowa, od wschodu zamknięta trójbocznie. Po południowej stronie nawy znajduje się kaplica, po stronie północnej dobudowano przedsionek, ponad którym usytuowana jest empora kolatorska. Kościół nakryto gontowym dachem. Nad całością dominuje dostawiona w 1910 roku wieża z izbicą, zwieńczona strzelistym dachem.

          Drewniana architektura świecka

          1) Szachulcowy spichlerz przy ul. Fabrycznej 1 w Gorzowie Wlkp. jest cennym, zachowanym przykładem zabudowy nadbrzeży. Zbudowany został w latach osiemdziesiątych XVIII w. w miejscu zniwelowanej reduty tzw. "Krowiego Grodu", jako własność miasta. W 1988 r. zaadaptowany został dla potrzeb ekspozycyjnych Muzeum Lubuskiego im. Jana Dekerta w Gorzowie Wlkp.

          2) Budynki gospodarcze folwarku w Iłowej o zabudowie ukształtowanej na początku XX wieku. Jednorodny stylowo kompleks budynków gospodarczych o różnych funkcjach, tworzy pierzeję ulicy Żagańskiej. Są to budynki jedno- i dwukondygnacyjne o dekoracyjnej konstrukcji muru pruskiego z bramami przejazdowymi, zwieńczone dachami naczółkowymi.

          3) Dawny Arsenał przebudowany na spichlerz w Drezdenku z XVII wieku.Budynek muzeum zbudowano na początku XVII wieku z przeznaczeniem na zbrojownię, w związku z budową (1602-1606) twierdzy typu nizinnego. Po likwidacji twierdzy (1763 rok) przeznaczono obiekt na magazyn produktów żywnościowych. Dobudowano trzy kondygnacje konstrukcji drewnianej. Magazynowano w obiekcie m.in. zboże (stąd spichlerz). W latach 1981-1985 dokonano renowacji budynku z przeznaczeniem na muzeum. Obecnie w spichlerzu mieści się Muzeum Puszczy Drawskiej i Noteckiej im. Franciszka Grasia.

          Drezdenko_dawny_arsenal.JPG   Gorzow_spichlerz.jpg

          Murowana architektura średniowieczna


          1) Kościół pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Marwicach to późnoromańska budowla z połowy XIII wieku, wzniesiona wraz z otaczającym go murem z granitowych ciosów. Wewnątrz, na strychu zachowała się gotycka polichromia z połowy XIV wieku przedstawiająca Ukrzyżowanie. Pierwotnie wnętrze kościoła nie posiadało stropu. W XVII i XVIII w. obiekt powiększył się o zakrystię i kaplicę.
          2) Kościół pw. św. Józefa w Lubnie to późnoromańska budowla z XIII w., wzniesiona z granitowych ciosów, z oryginalnym romańskim portalem w południowej ścianie (obecnie zamurowany). Okolony kamiennym murem. Przy kościele znajduje się drewniana dzwonnica z XIX wieku.
          3) Kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Szprotawie. Pierwsze wzmianki na temat kościoła pochodzą z 1260 r. Początkowo była to budowla kamienno–drewniana, o wiele mniejszych rozmiarach niż obecnie. Do formy gotyckiej rozbudowano go w XV w. W latach 1314–1811 kościołem opiekowały się siostry Magdalenki od Pokuty ( Magdalenki przybyły do Szprotawy z Bytomia Odrzańskiego w 1289 r.). Po lewej stronie od wejścia głównego znajduje się zamurowany stary portal. Wnętrze posiada wystrój barokowy i rokokowy. Na ścianie północnej kościoła została umieszczona płyta nagrobna Bartłomieja z Wierzbna. Uznawana jest za najstarszą udokumentowaną płytę nagrobną Dolnego Śląska. Pod kościołem znajdują się niedostępne krypty grobowe i domniemany węzeł podziemnych przejść.
          4) Mury obronne Kożuchowa. Prawdopodobnie pod koniec XIII lub na początku XIV wieku Kożuchów otrzymał zezwolenie na budowę fortyfikacji. Prace nad obwarowaniami miejskimi, gdzie wały zastąpiono kamiennymi murami trwały przez cały XIV i początek XV wieku. Równolegle z tymi pracami przestąpiono do wznoszenia zamku. Zamek sprzęgnięty był z fortyfikacjami miejskimi co wzmacniało system warowny miasta. W roku 1819 zburzono wszystkie bramy oszczędzając jedynie basztę Bramy Krośnieńskiej. Mury i fosa zachowały się na niemal całej pierwotnej długości. W najlepszym stanie znajduje się segment idący od zamku do pl. Zjednoczenia. Z siedmiu przetrwałych czatowni niektóre zostały przekształcone i adoptowane na pomieszczenia gospodarcze.
          5) Mury obronne Ośna Lubuskiego. Zespół średniowiecznych obwarowań w Ośnie Lubuskim jest jednym z najlepiej zachowanych tego typu zabytków w kraju. Przetrwały mury na niemal całej pierwotnej długości wraz z dziesięcioma czatowniami i dwiema cylindrycznymi basztami. Zburzone zostały natomiast w XIX wieku dawne bramy miejskie. Czas wzniesienia murów trudny jest do ustalenia z powodu braku przekazów źródłowych. Przyjąć jednak można, że zbudowano je w początku XIV wieku. Czatownie i baszty nie łączą się konstrukcyjnie z murem, co wskazuje na ich późniejsze pochodzenie. Między czatowniami istniały pierwotnie drewniane ganki. Obwarowania wzmacniał system wodny w postaci fosy obejmującej miasto od wschodu i południa oraz stawu od strony zachodniej.

          Fortyfikacje XX w.

          Miedzyrzecki_Rejon_Umocnien_plan.jpgMiędzyrzecki Rejon Umocnień. Najbardziej znanym zabytkiem fortyfikacji na Ziemi Lubuskiej jest Międzyrzecki Rejon Umocnień, który został zbudowany przez Niemców w latach 1935-39. Podczas II wojny światowej był częścią linii obronnej- Wału Wschodniego. Pozycję MRU można podzielić na trzy odcinki: północny, środkowy (centralny) i południowy. Ostatecznie na całej linii MRU Niemcy zdążyli zbudować 106 bunkrów, w tym 21 obiektów bojowych (tzw. pancerwerki). Obiekty pod powierzchnią ziemi łączy sieć podziemnych tuneli o długości ponad 30 km. Podziemne chodniki i tunele posiadał kształt owoidalny. Panzerwerki posiadały najczęściej dwie kondygnacje. W górnej części były urządzone izby bojowe obsługi broni maszynowej, centrala telefoniczna, podręczne magazyny amunicji. W dolnych pomieszczeniach znajdowały się urządzenia techniczne i wentylacyjne, kuchnia, umywalnia. Pancerwerki były uzbrojone m.in. w armaty ppanc., karabiny maszynowe, miotacze ognia, granatniki automatyczne.
          Projektanci niemieccy klasyfikowali schrony bojowe według następujących czterech grup: o budowie lekkiej (typu C i D), o budowie średniej (typu B i B1), o budowie ciężkiej (typu A i A1), oraz typy pośrednie. W MRU wznoszono obiekty w typie B o odporności na wielokrotne trafienie pociskiem artyleryjskim kalibru do 220 mm. Stropy i ściany zewnętrzne budowano z betonu grubości do 1,5 m.
          MRU stanowił trudną do zdobycia i pokonania przeszkodę osłaniającą kierunek berliński. Obecnie można zwiedzać kilkadziesiąt bunkrów połączonych podziemnymi tunelami. Trasa jest najdłuższym tego typu szlakiem podziemnym w Polsce udostępnionym turystom.

          Miedzyrzecki_Rejon_Umocnien_02.jpg Miedzyrzecki_Rejon_Umocnien_03.jpg Miedzyrzecki_Rejon_Umocnien_zeby_smoka.jpg